Auteur: A.B.M. van Kempen

  • Interdependence, Power and the Illusion of Autonomy

    The seduction of autonomy

    Few ideas exert as powerful an emotional pull in contemporary politics as autonomy.

    Nations invoke it, electorates demand it, leaders promise it. Strategic autonomy, economic independence, technological sovereignty; the vocabulary varies, but the underlying aspiration remains remarkably constant: to be free from dependence, immune to external pressure, master of one’s own destiny.

    The appeal is obvious. Dependence feels like vulnerability; interdependence sounds like constraint. In an era marked by Brexit and rising anti-EU sentiment, electoral revolts against supranational structures, and renewed debates over the role of the United States in European security, the desire to “take back control” presents itself not merely as a political preference but as a necessity. Brexit itself was widely interpreted across continental Europe as a cautionary tale, a demonstration of the perceived irrationality of sovereignty-driven politics and the economic risks of disentanglement.

    Yet an uncomfortable symmetry has emerged.

    Where many Europeans once viewed British calls for independence from Brussels with a mixture of disbelief and quiet condescension, remarkably similar arguments are now deployed in discussions about reducing dependence on the United States. Strategic autonomy, decoupling, reclaiming control over defence, technology, and economic policy; the vocabulary differs, but the emotional architecture is strikingly familiar. The desire to loosen ties once defended as indispensable increasingly resembles the very sovereignty reflex that Brexit was said to exemplify.

    Yet this language conceals a paradox.

    The modern world is not structured around isolated units of power but around deeply entangled systems of finance, trade, technology, security, and regulation. The very prosperity and stability that make autonomy desirable are themselves products of interdependence. To seek independence from the structures that sustain economic and political order is therefore to challenge the conditions of one’s own resilience.

    Autonomy, in this sense, is less a destination than a narrative.

    It functions as a political promise, a mobilising myth, and at times a strategic objective. But as an absolute condition, it remains elusive. Great powers depend on markets, currencies, alliances, resources, technologies, and legitimacy beyond their borders. Smaller states depend even more visibly.

    The fantasy of complete independence persists not because it is attainable, but because it is psychologically reassuring.

    And precisely for that reason, it deserves closer examination.


    Interdependence as a Structural Condition

    Interdependence is often described as a policy choice.

    States are said to pursue it, deepen it, reduce it, or strategically redesign it. Trade agreements are negotiated, alliances formed, supply chains diversified. The language suggests agency, as if interdependence were primarily the outcome of political intention.

    But at a certain level of complexity, interdependence ceases to be optional.

    Modern economies are not merely connected; they are structurally entangled. Financial systems, energy networks, technological infrastructures, logistical chains, regulatory regimes; these do not align neatly with national borders. They form transnational architectures within which states operate rather than arrangements they can fully command.

    This entanglement produces an enduring tension.

    Interdependence increases efficiency, specialization, and growth. It allows systems to distribute risk, allocate resources dynamically, and exploit comparative advantages. At the same time, it generates vulnerability. Disruptions propagate. Dependencies create leverage. Shocks travel faster than political responses.

    The resulting discomfort feeds a recurring political instinct: retreat.

    Calls for autonomy, reshoring, decoupling, and sovereign control emerge most forcefully not in times of stability but under conditions of perceived fragility. Yet withdrawal from interdependence does not restore a prior condition of independence. It replaces one configuration of dependencies with another, often less visible, frequently more expensive, and sometimes more dangerous.

    Complex systems do not permit simple exits.

    They adapt, reconfigure, and redistribute tensions. Attempts at disentanglement generate second-order effects: inefficiencies, strategic gaps, new asymmetries, and unintended concentrations of risk. What appears as liberation may function as displacement.

    The architects of post-war European integration understood this with remarkable clarity.

    The European Coal and Steel Community was not merely an economic arrangement but a structural peace strategy. By embedding the core resources of industrial warfare within a shared institutional framework, interdependence was transformed from a vulnerability into a stabilising mechanism. Conflict between member states did not become morally unthinkable; it became materially irrational.

    Interdependence was weaponised; not for domination, but for peace.

    The subsequent evolution toward the European Union preserved this logic. Markets, regulations, legal orders, and monetary structures were intertwined not simply to enhance prosperity, but to bind political destinies together. Dependence was no longer framed as weakness, but as insurance against the catastrophic costs of fragmentation.

    Interdependence, then, is not merely a strategy.

    It is the baseline condition of advanced economic and political organisation. The relevant question is therefore not whether states should be interdependent, but how those interdependencies are structured, governed, diversified, and stabilised.

    Not autonomy versus dependence, but fragility versus resilience.


    The American Paradox: Power and Debt

    No modern state embodies the tension between power and dependence more visibly than the United States.

    From a distance, American primacy appears self-evident. Military reach without historical precedent, a currency functioning as global reserve, technological dominance, deep capital markets, cultural influence extending far beyond its borders. The architecture of post-war order has been shaped, to a remarkable degree, by American preferences and capabilities.

    Yet beneath this projection of strength lies a structural vulnerability.

    American power is sustained not only by productive capacity and innovation, but by debt; public, private, and systemic. The global role of the dollar enables levels of borrowing that would be destabilising for most other states. Demand for dollar-denominated assets, reinforced by geopolitical trust, financial depth, and military presence, allows the United States to finance deficits at a scale unmatched in modern history.

    This arrangement is often mistaken for a privilege without cost.

    In reality, it imposes a quiet discipline. The stability of the dollar requires confidence; confidence requires power projection; power projection requires expenditure. Military presence, alliance commitments, and global security guarantees are not merely instruments of dominance but components of a feedback loop sustaining monetary centrality.

    Power finances currency. Currency finances power.

    The paradox is unavoidable.

    The United States must remain globally engaged to preserve the conditions that allow it to sustain its economic model, yet that very engagement generates political fatigue, fiscal strain, and strategic overstretch. Calls for retrenchment, burden-sharing, and “America First” do not arise in opposition to power, but in response to the cumulative costs of maintaining it.

    For allies, this creates a peculiar dependency dilemma.

    American presence underwrites stability, yet American domestic politics periodically questions the value of that role. The guarantor of order becomes a source of uncertainty. Dependence on American power becomes simultaneously rational and anxiety-inducing.

    The deeper irony is that American hegemony itself is a product of interdependence.

    Dollar centrality, global trade, financial integration, and alliance systems form an indivisible structure. Attempts to reduce the burdens of global leadership risk weakening the very mechanisms that sustain American advantage. Efforts to preserve dominance intensify the costs that provoke domestic resistance.

    There is no painless equilibrium.

    Only continuous recalibration between projection and sustainability, leadership and restraint, dominance and exhaustion.

    Europe’s Strategic Discomfort

    Europe occupies a uniquely uncomfortable position within the architecture of interdependence.

    Economically powerful, politically complex, militarily fragmented, and historically conditioned by the catastrophes of the twentieth century, the European project evolved not as a traditional power bloc but as a peace structure. Integration functioned as a mechanism to neutralise internal rivalry rather than to project external dominance.

    This origin continues to shape European strategic reflexes.

    Power, within the European imagination, is treated with caution. Military assertiveness carries historical echoes. Geopolitical ambition easily triggers internal disagreement. The Union’s strength lies in regulation, markets, legal frameworks, and institutional density; instruments of influence that operate differently from classical hard power.

    Yet the external environment has changed.

    Security assumptions anchored in American guarantees have become less stable. Russian aggression, Chinese expansion, technological competition, economic weaponisation, and shifting alliance dynamics have exposed the limits of Europe’s long-standing preference for soft power backed by external military protection.

    And yet, Europe is not militarily weak.

    In aggregate, the European states possess enormous military capacity: advanced armed forces, highly developed defence industries, nuclear deterrence, and some of the most professional militaries in the world. What Europe lacks is not power, but unity of command, strategic cohesion, and political willingness to treat that power as a collective instrument.

    European military strength is therefore paradoxical. It is formidable when understood as a defensive shield over the continent. It becomes fragile when imagined as a projection tool beyond it.

    Fragmented nationally, Europe’s armed forces struggle to generate scale effects. Integrated politically, they represent one of the most powerful defensive constellations on earth.

    This distinction matters.

    Europe’s military architecture is optimised, historically, politically, and culturally, for territorial protection rather than imperial reach. Its latent strength lies in deterrence and defence, not expeditionary dominance. Only under conditions of genuine strategic integration does this potential translate into credible collective security.

    The result is a persistent strategic tension. Europe seeks autonomy, yet depends on alliances. It aspires to sovereignty, yet thrives on integration. It values stability, yet faces systemic disruption.

    Brexit offered an early illustration of this discomfort.

    What had long been framed as “taking back control” revealed the practical costs of disentanglement from deeply embedded economic, legal, and institutional interdependencies. The rhetoric of regained sovereignty collided with the realities of trade friction, regulatory divergence, labour constraints, and geopolitical repositioning.

    More recently, a similar narrative has begun to surface in transatlantic form. Where Brexit once channelled scepticism toward Brussels, segments of European discourse now express a desire to distance the continent from Washington. American unpredictability, shifting political priorities, and strategic divergences have fuelled renewed calls for European independence in defence, technology, energy, and finance.

    The symmetry is striking.

    Europe once viewed British withdrawal with a mixture of disbelief and concern. Now it flirts with comparable sentiments toward its most important ally. The difficulty is structural rather than emotional.

    European prosperity, security, and global influence remain deeply intertwined with American markets, military capacity, technological ecosystems, and financial structures. Strategic distancing may be politically attractive, yet risks weakening precisely the networks that sustain European stability.

    Autonomy, once again, confronts interdependence. The challenge for Europe is therefore not separation but repositioning. Not emancipation from dependency, but renegotiation of it. Not withdrawal from alliances, but maturation within them.

    Strategic adulthood rarely feels like independence. It feels like responsibility under constraint.

    China and the Logic of Strategic Patience

    China introduces a radically different relationship with time.

    Where Western political systems operate within compressed electoral cycles, quarterly reporting pressures, and media-driven urgency, Chinese strategic thinking is often characterised, rightly or wrongly, by longer horizons and a higher tolerance for gradualism.

    Patience functions as power.

    This perception is not merely a cultural cliché. It is reinforced by history, political structure, and strategic behaviour that repeatedly prioritises continuity over immediacy. China’s civilisational narrative stretches across millennia of imperial governance, dynastic cycles, fragmentation and reunification. The state is not experienced primarily as a temporary political arrangement, but as a recurring structure expected to outlast individual leaders, ideologies, and crises.

    Time becomes structural rather than episodic. This orientation is visible in contemporary geopolitical realities. Hong Kong was not “taken” but waited for. Taiwan is not framed as an urgent conquest but as an unresolved trajectory.

    Whether one views these positions as legitimate, threatening, or contested is secondary to the strategic logic they reveal: objectives need not be achieved quickly if they can be achieved eventually.

    Delay is not failure. It is positioning.

    From a Western perspective, this temporal posture can appear opaque, even unsettling. China rarely communicates intent in the declarative language preferred by Western diplomacy. Its moves are frequently incremental, layered, and embedded in economic, technological, and infrastructural initiatives whose strategic implications only become visible over time.

    Influence without announcement. Expansion without spectacle.

    The Belt and Road Initiative, industrial policy frameworks, technological standards, financial instruments , these are not isolated programmes but components of a systemic approach in which economic integration, political leverage, and long-term positioning intertwine.

    Strategy dissolves into continuity. Critics interpret this as stealth. Supporters as stability. Both readings risk oversimplification.

    Strategic patience is neither inherently benign nor inherently threatening. It is a mode of operating within complexity that assumes the environment is best shaped gradually, through cumulative adjustments rather than decisive breaks. Time becomes a strategic resource.

    This logic contrasts sharply with Western instincts toward correction through disruption.

    • Sanctions.
    • Decoupling.
    • Policy resets.
    • Visible demonstrations of resolve.

    Where Western systems often seek inflection points, China frequently appears to pursue directional drift. Small shifts. Accumulated effects. Irreversible embedding. The implications for global interdependence are profound.

    A patient actor benefits disproportionately from the reluctance of impatient systems to sustain long-term commitments. Short political cycles struggle against strategies designed for generational endurance.

    Volatility meets continuity. For Europe and the United States alike, this asymmetry produces persistent tension. Should China’s patience be mirrored? Balanced? Resisted? Adapted to?

    The answer is less obvious than political rhetoric suggests. What is clear, however, is that strategic patience alters the meaning of competition itself. Not as a sequence of confrontations, but as the slow shaping of constraints, dependencies, and possibilities.

    Power measured in trajectories rather than events. Which leaves Western systems facing an uncomfortable recognition: In a world defined by interdependence, the most consequential moves may be those that barely register as moves at all.

    Economic Power Without Strategic Innocence

    If Europe’s military posture is defined by caution, its economic position is defined by scale.

    The European Union represents one of the largest integrated markets in the world. Its regulatory frameworks shape global production standards. Its currency anchors international reserves. Its consumer base attracts multinational capital. Its legal architecture exports norms far beyond its borders.

    Europe rarely recognises this as power. Others do. The so-called “Brussels Effect” illustrates this dynamic with remarkable clarity. Rules designed for the European market frequently become de facto global standards, not through coercion, but through economic gravity. Firms adapt once rather than multiple times. Compliance with European regulation becomes the price of access to European demand.

    Influence emerges without spectacle. Yet economic power is no more neutral than military power.

    Sanctions regimes, export controls, investment screening, competition law, data protection, sustainability requirements, these instruments function simultaneously as governance mechanisms and geopolitical tools. They discipline markets while reshaping international behaviour.

    Regulation becomes strategy by other means.

    Clausewitz famously described war as the continuation of politics by other means. In the contemporary economic domain, the inverse increasingly holds: politics continues through regulatory architectures, legal frameworks, and market access conditions.

    This dual character generates unease within Europe itself. European identity remains attached to the idea of markets as spaces of exchange rather than arenas of competition between civilisational blocs. Economic integration is framed as cooperation. Trade as mutual benefit. Regulation as protection of values rather than projection of interests. But strategic innocence is difficult to sustain.

    Energy dependency, supply chain fragility, technological reliance, industrial competition, and financial exposure have revealed how deeply economic relations intertwine with security considerations. Trade flows can stabilise. They can also constrain. Interdependence can reduce conflict. It can equally become leverage. Prosperity contains vulnerability.

    The emerging multipolar landscape sharpens this tension. The United States increasingly deploys industrial policy, subsidies, and trade barriers in pursuit of domestic resilience and geopolitical advantage. China integrates state coordination, long-term planning, and market expansion into a hybrid model of economic power projection. Both operate with explicit strategic intent.

    Europe hesitates between logics.

    • Market openness versus strategic protection.
    • Regulatory leadership versus industrial competitiveness.
    • Global integration versus economic security.

    This hesitation is understandable. Europe’s prosperity was built on openness. Its stability on predictability. Its legitimacy on rules.

    Yet the environment now rewards actors willing to weaponise precisely those domains. Economic power without strategic awareness becomes exposure. Strategic awareness without economic coherence becomes rhetoric.

    The central question is no longer whether Europe possesses economic power. It is whether Europe is willing to understand that power as inherently geopolitical. Not a deviation from its identity, but an unavoidable consequence of its scale.

    Decoupling as Systemic Risk

    Decoupling has become one of the most seductive ideas in contemporary geopolitical discourse. Faced with strategic rivalry, technological competition, supply chain vulnerabilities, and ideological friction, political actors increasingly invoke the promise of separation: reducing dependencies, reclaiming autonomy, insulating domestic systems from external shocks.

    Independence appears as resilience. The appeal is understandable. Interdependence exposes fragilities. Energy reliance becomes leverage. Supply chains become pressure points. Financial integration transmits crises. Technological ecosystems create lock-ins. What once appeared as mutual benefit is reinterpreted as structural vulnerability.

    Dependence begins to feel like risk. Yet decoupling introduces its own dangers. Modern economies are not modular constructions whose components can be detached without consequence. They are deeply entangled networks of production, logistics, capital flows, knowledge exchange, regulatory alignment, and technological interoperability.

    Separation is never surgical. Efforts to unwind integration generate cascading effects. Costs multiply across layers rarely visible at the moment policy is announced.

    • Reduced efficiency.
    • Inflationary pressures.
    • Fragmented standards.
    • Duplicated infrastructures.
    • Investment uncertainty.

    Resilience through disengagement often produces instability through transition. The rhetoric of decoupling frequently underestimates this complexity. Political language frames separation as a corrective act, a restoration of sovereign control. But disentangling systems built over decades resembles neither policy adjustment nor strategic reset. It resembles structural shock.

    Disruption becomes systemic rather than targeted. The paradox is acute. Interdependence undeniably creates vulnerabilities. Decoupling undeniably creates turbulence. One exposes actors to external pressure. The other amplifies internal volatility.

    Risk is not eliminated. It is redistributed. Financial markets illustrate this tension with particular clarity. Expectations of fragmentation reshape capital allocation long before separation occurs. Firms hedge, delay, relocate, diversify. Investment decisions incorporate political uncertainty. Supply chains reconfigure defensively.

    The anticipation of decoupling becomes destabilising in itself. This dynamic transforms decoupling from strategy into feedback loop.

    Fear of dependence → calls for separation → increased uncertainty → reduced investment → weaker growth → heightened insecurity → renewed calls for separation.

    Anxiety becomes policy. Policy reinforces anxiety. The global system absorbs the consequences. Trade flows contract. Standards diverge. Technological ecosystems bifurcate. Cooperative regimes erode. Fragmentation introduces friction where integration once provided smoothing mechanisms. Efficiency yields to redundancy. Predictability yields to contingency.

    None of this implies that existing dependencies are sustainable without revision. But it does challenge the fantasy of painless disengagement. Complex systems resist simplification. They punish abrupt restructuring. They magnify unintended consequences. They convert political gestures into economic realities.

    This dynamic is not new. It echoes a structure long recognised in classical tragedy.

    In Sophocles’ Oedipus Rex, fate is not merely endured but enacted through the very attempts to escape it. The prophecy does not trap Oedipus by inevitability alone, but through the chain of rational, defensible decisions taken to prevent its fulfilment. Each act of avoidance becomes an instrument of convergence. Flight becomes fulfilment.

    The same pattern appears in the parable known in Dutch literature as De Tuinman en de Dood (The Gardener and Death). Warned of an impending encounter with Death, the gardener flees to Isfahan in search of safety, only to discover that Isfahan was precisely where Death expected him to be. Avoidance becomes arrival.

    The tragic mechanism is subtle yet relentless.

    The future is feared → action is taken → the action reshapes conditions → the reshaped conditions produce the feared outcome.

    Not because the actors are foolish, but because their interventions participate in the system they seek to control.

    Decoupling risks reproducing this logic. The more aggressively interdependence is framed as existential danger, the more violently systems attempt disengagement. The disengagement generates volatility, scarcity, distrust, and strategic insecurity. These effects then appear to confirm the original diagnosis: the world is unstable, hostile, unreliable.

    The prophecy fulfils itself. Tragedy, in this sense, is not destiny imposed from outside. It is the unintended consequence of internally coherent responses to perceived threat.

    Decoupling, framed as protection, may therefore function as a generator of precisely the instability it seeks to avoid. Not because separation is irrational, but because interdependence is structural.

    Which leaves policymakers facing a more difficult task than slogans allow: Not how to escape entanglement, but how to survive within it.

    Resilient Dependence

    Resilience is often misunderstood as independence. In political rhetoric, organisational strategy, and even personal psychology, the reduction of dependence is equated with strength. Autonomy becomes the imagined end-state: systems insulated from external shocks, actors liberated from constraint, sovereignty restored through disengagement.

    But resilience does not require the absence of dependence. It requires the capacity to remain functional within it. Modern societies, economies, and institutions are not designed around isolation. They are built upon dense networks of exchange, coordination, specialisation, and reciprocity. Dependence is not an anomaly within these systems. It is their operating condition.

    The question is therefore not whether dependence exists. The question is what kind of dependence exists. Fragile dependence emerges when asymmetries become rigid, opaque, or coercive.

    Resilient dependence arises when interconnections remain diversified, transparent, and adaptive. Vulnerability is shaped by structure, not by connection itself.

    Seen through this lens, the relationship between the world’s three dominant economic blocs, the United States, the European Union, and China, appears less as a temporary geopolitical configuration and more as a systemic equilibrium defined by differentiated strengths.

    Each bloc embodies a distinct architecture of power. The United States retains exceptional innovative capacity, technological dynamism, financial depth, and global capital attraction. China commands extraordinary manufacturing scale, infrastructural coordination, and industrial policy alignment. The European Union exercises regulatory gravity, market integration, and norm-setting influence extending far beyond its borders.

    Different engines. Interlocking functions. Yet none of these systems is self-sufficient. American innovation depends on global production networks and external markets. Chinese manufacturing relies on foreign demand, technological exchange, and financial stability. European regulatory power presupposes economic scale and participation in global trade ecosystems.

    Strength contains reliance. This mutual dependence is not a design flaw. It is a stabilising mechanism. Innovation without production struggles to materialise. Production without markets contracts. Regulation without economic scale loses gravitational force.

    Attempts to eliminate dependence altogether risk dismantling precisely the complementarities that sustain global prosperity and relative stability. Resilience, then, cannot be constructed through withdrawal alone. It must be cultivated through intelligent calibration. Diversifying supply chains without abandoning integration. Reducing single-point vulnerabilities without collapsing networks. Strengthening domestic capacities without embracing isolationist fantasies. Resilient dependence accepts a paradox uncomfortable to political narratives yet unavoidable in complex systems:

    Security grows not from severing connections, but from shaping them. The objective is not autonomy as separation. It is autonomy as room to manoeuvre within interdependence. Which requires something more demanding than slogans about decoupling or sovereignty. It requires structural literacy.

    An ability to recognise where dependence stabilises, where it constrains, where it exposes, and where it empowers. A willingness to manage asymmetry without mistaking it for subordination. A discipline of adaptation rather than reaction. Resilience is not independence achieved. It is dependence governed.

    Living Without Illusions

    Political language thrives on simplification. It must. Complexity resists mobilisation. Nuance weakens slogans. Structural ambiguity rarely survives electoral cycles or media dynamics. Leaders, institutions, and commentators therefore compress reality into narratives that promise clarity: autonomy, sovereignty, control, decoupling, strength.

    Illusions become functional. They reduce anxiety. They organise sentiment. They create the impression of agency within systems whose dynamics exceed the grasp of any single actor.

    But functional illusions remain illusions. They do not dissolve structural constraints. They do not neutralise interdependence. They do not suspend economic, technological, and geopolitical realities.

    They merely soften their perception. The tension is ancient. Human beings have always sought coherence in worlds defined by uncertainty. Myths, ideologies, doctrines, and grand theories serve not only to explain reality, but to render it bearable. Politics is no exception. It is perhaps the most sophisticated contemporary machinery for producing collectively shared interpretations of complexity.

    Enchantment is inevitable. Yet governance built upon illusion carries risk. When slogans replace structural analysis, policy becomes reactive. When autonomy is framed as an attainable end-state rather than a negotiated condition, expectations detach from feasibility. When interdependence is narrated exclusively as weakness, systems are pushed toward destabilising corrections. Disappointment becomes volatility.

    Living without illusions does not mean abandoning ideals. It means distinguishing between aspiration and structure. Autonomy may remain desirable. Resilience necessary. Justice essential. Security non-negotiable.

    But none of these objectives exists outside constraint. Reality is not an adversary to be defeated by rhetoric. It is the medium within which action becomes possible. This recognition does not weaken political agency. It disciplines it.

    Illusion promises purity. Realism demands calibration. Illusion offers decisive gestures. Realism requires incremental adjustment. Illusion seeks escape from complexity. Realism operates within it.

    For Europe, the United States, and China alike, the challenge is not to construct narratives of independence or dominance, but to manage coexistence within a system where economic integration, technological interconnection, financial entanglement, and security dependencies form an irreversible landscape.

    Interdependence is not a policy choice. It is a condition of the age. To accept this is not resignation. It is strategic maturity. It allows policymakers to shift from fantasies of control toward practices of navigation. From the language of separation toward the logic of adaptation. From symbolic assertions of sovereignty toward the structural management of exposure, vulnerability, and leverage.

    Not living without values. But living without comforting distortions about how the world accommodates them. The alternative is visible across history.

    Systems that mistake rhetoric for reality eventually collide with forces indifferent to narrative coherence. Markets, technologies, demographics, military balances, ecological constraints; these domains do not yield to belief.

    Illusions expire. Consequences persist.

    The task, then, is neither optimism nor pessimism. It is lucidity. A willingness to see power without mythology, dependence without shame, competition without melodrama, and cooperation without naïveté. An acceptance that stability is rarely achieved through purity of design, but through continuous adjustment within environments that refuse final resolution.

    Living without illusions is not a loss of hope. It is the abandonment of false clarity. And perhaps that is the most realistic foundation for navigating a world where certainty remains scarce, complexity irreducible, and responsibility unavoidable.

  • The Illusion of the True & Fair view

    1. The comfort of the “true and fair view”

    Few phrases in the professional vocabulary of accountants carry as much authority as true and fair view.

    It appears reassuringly precise. Solid. Almost self-explanatory. Financial statements, we are told, must present a true and fair view of the entity’s financial position and performance. The wording suggests a direct relationship between numbers and reality, as if the figures themselves possess an intrinsic capacity to mirror the world they describe.

    Yet this apparent clarity conceals a remarkable ambiguity.

    What is true?
    What is fair?
    And perhaps most intriguingly: what exactly is a view?

    The modern reporting environment complicates these questions further. Financial information no longer originates on paper but in digital structures, taxonomies, and data models. Under frameworks such as IFRS, the conceptual foundation is not truth but faithful representation, a term that subtly but decisively shifts the emphasis. The objective is not to reproduce reality, but to represent it in a manner that is complete, neutral, and free from material error.

    Representation, however, is not a passive act.

    Between economic events and the polished coherence of a set of financial statements lies a dense layer of classification, aggregation, measurement, estimation, labeling, formatting, and presentation. Data are selected, ordered, structured, and rendered. Only then does something emerge that users recognize as a “financial picture”.

    This raises an uncomfortable possibility.

    What we routinely describe as a true and fair view may not be a reflection of reality, but the outcome of a series of interpretative transformations applied to underlying data. The “view” is not discovered; it is constructed.

    And once that thought is entertained, an unsettling question follows:

    If a view is constructed, in what sense can it be true?

    2. Before numbers become a picture

    It is tempting to think of accounting as the simple translation of reality into numbers.

    Something happens, it is recorded, aggregated, and eventually presented. The process appears linear: events → data → financial statements. Numbers, in this view, are treated as neutral carriers of fact.

    But reality does not become numbers directly.
    It first becomes value.

    Before a figure appears in a balance sheet or income statement, an act of valuation has already taken place. Assets are measured, liabilities estimated, revenues recognized, costs allocated. Physical objects, contractual relationships, and uncertain future outcomes are translated into monetary terms. The world of facts is transformed into a world of economic representations.

    Valuation is therefore not a technical afterthought.
    It is the decisive interpretative step.

    A building is not inherently worth €12 million.
    An impairment loss is not a naturally occurring quantity.
    Even historical cost, often perceived as solid and objective, is anchored in conventions about recognition, timing, and measurement.

    Each number presupposes a framework.

    Fair value, value in use, amortized cost, expected credit loss: these are not merely calculation techniques but structured lenses through which economic reality is made commensurable, comparable, and reportable. What emerges is not a direct imprint of the world, but a quantified interpretation of it.

    Only after this transformation do numbers begin to function as data.

    They are classified, aggregated, structured, and rendered into what users recognize as financial statements. Tables, subtotals, line items, ratios; the visual coherence of reporting is layered on top of values that were themselves layered on top of judgments, estimates, and assumptions.

    This reveals a double abstraction at the heart of financial reporting:

    Reality → valuation → numbers
    Numbers → presentation → picture

    By the time we encounter a “financial view”, we are already several conceptual steps removed from the underlying phenomena. The picture is constructed from numbers, but the numbers themselves are constructed from valuations.

    Which makes the familiar phrase true and fair view far less straightforward than it appears.

    If the numbers are interpretations,
    what exactly is the view true to?

    3. Data is not a picture

    In a digital reporting environment, financial information does not exist primarily as a document.

    It exists as data.

    Under standards such as XBRL, financial statements are encoded as structured datasets: tagged elements, taxonomies, relationships, definitions. The familiar visual form of a balance sheet or income statement, columns, subtotals, headings, is no longer the source but the output of reporting. What users see is a rendering, not the underlying reality.

    This distinction is easy to overlook, precisely because modern systems perform the transformation so seamlessly.

    A set of financial statements appears on a screen.
    Numbers align neatly.
    Labels make sense.
    A coherent picture emerges.

    Yet nothing in the data itself contains that picture.

    An XBRL instance document does not inherently display a balance sheet. It contains elements and relationships that allow software to construct one. The ordering, grouping, labeling, and visual hierarchy are imposed at the moment of presentation. Different renderings may produce different emphases, structures, or interpretations, while drawing from exactly the same dataset.

    Data, in other words, are pre-representational.

    They enable pictures.
    They do not constitute them.

    This has a subtle but profound implication.

    If the visual coherence of financial reporting arises only through acts of structuring and rendering, then the “view” encountered by users is not embedded in the numbers but emerges from the way those numbers are organized. The picture is neither discovered nor extracted; it is assembled.

    What appears self-evident, the financial position of the entity, the performance of the period, is inseparable from choices about classification, aggregation, and display.

    Even in a world of perfectly accurate data,
    the picture remains a construct.

    Which returns us, once again, to the language of accounting.

    Financial statements are said to provide a true and fair view.
    But a view is not the data.
    A view is what results from presenting the data.

    And presentation is never neutral.

    4. Classification is interpretation

    Financial reporting presents itself as a system of measurement.

    But before anything can be measured, it must first be classified.

    An expenditure becomes either an expense or an asset.
    An obligation becomes either a liability or a provision.
    A fluctuation becomes either volatility or noise.

    These distinctions appear technical, yet they are irreducibly interpretative. Classification determines not only where a number appears, but what kind of economic reality it is taken to represent. Recognition, aggregation, and presentation all depend on prior acts of categorization.

    IFRS makes this explicit, though its implications are rarely fully acknowledged.

    The standards define assets, liabilities, income, and expenses not as self-evident facts but as constructs shaped by criteria: control, probability of future economic benefits, reliable measurement. Economic phenomena do not announce their classification. They are assigned one.

    This assignment is not neutral.

    To classify is to decide what something counts as within the logic of reporting. The same underlying event may legitimately produce different accounting treatments depending on assumptions about intent, timing, uncertainty, or materiality. What changes is not the event itself, but the interpretative frame applied to it.

    Aggregation introduces a second layer of abstraction.

    Individual transactions disappear into line items. Line items dissolve into subtotals. Subtotals merge into performance indicators. Each step increases coherence while decreasing granularity. What is gained in readability is traded against visibility of underlying variation.

    Materiality functions as a further filter.

    Information judged immaterial is omitted, aggregated, or simplified. This is neither error nor manipulation; it is an operational necessity. Yet it reinforces a crucial insight: financial statements are not exhaustive representations of reality, but structured selections shaped by thresholds of significance.

    By this point, the notion of a “view” becomes increasingly layered.

    The picture is constructed from presented numbers.
    The numbers are constructed from valuations.
    Valuations are constructed from classifications.

    What users encounter is therefore not reality translated into financial statements, but reality as it becomes visible through successive acts of interpretation. The apparent solidity of reporting lies not in its direct correspondence with the world, but in the stability of the frameworks that organize it.

    5. Faithful to what?

    The language of financial reporting suggests a reassuring ambition.

    Financial statements are expected to provide a true and fair view. IFRS, more cautiously, speaks of faithful representation. Both expressions imply a relationship between reporting and reality; a promise that what is presented corresponds, in some meaningful sense, to the world it claims to describe.

    Yet neither term resolves the central ambiguity.

    Faithful to what?

    To the underlying economic phenomena?
    To the measurement techniques applied?
    To the classification decisions embedded in the standards?
    Or to the framework itself?

    Faithful representation, as defined in IFRS, does not require perfect accuracy. It requires completeness, neutrality, and freedom from material error. This formulation is both pragmatic and revealing. The objective is not to eliminate interpretation, but to discipline it. Representation is acknowledged as constructed, yet governed by criteria designed to produce comparability and decision-usefulness.

    But governance does not eliminate relativity.

    The ambiguity becomes more visible when comparing reporting frameworks. IFRS and US GAAP, while broadly aligned in purpose, embody different philosophies of recognition, measurement, and presentation. Identical economic events may yield different accounting outcomes, not because one system captures reality and the other distorts it, but because each framework defines relevance, reliability, and representation through its own internal logic.

    Reality, in this sense, is not merely reported. It is rendered.

    The “faithfulness” of financial statements cannot therefore be understood as a simple correspondence with an objective, framework-independent world. Faithfulness operates within a structured space defined by standards, definitions, thresholds, and conventions. What is achieved is not truth in an absolute sense, but coherence within a system of representation.

    A faithful representation is faithful not to raw reality, but to reality as filtered, measured, classified, and valued through the architecture of the reporting framework. The credibility of the view lies not in its immediacy, but in the transparency, consistency, and acceptability of the rules that shape it.

    Which leaves us with a subtly different understanding of what financial statements provide.

    Not a window onto reality itself, but a disciplined interpretation of reality; one that remains opaque without a genuine understanding of that discipline.

    6. The illusion of objectivity

    The interpretative nature of financial reporting is not a secret.

    It is embedded in standards, debated in academic literature, and acknowledged in professional education. Accountants, auditors, and regulators are trained to understand recognition criteria, measurement uncertainty, aggregation effects, and the limitations of representation.

    Yet outside those contexts, a different narrative quickly takes hold.

    Numbers acquire an aura of objectivity. Financial statements are treated as if they were direct reflections of reality rather than structured interpretations of it. Precision is confused with certainty, and quantification with truth. The presence of figures creates an impression of solidity that often exceeds the epistemic strength of what is being presented.

    This slippage is subtle but consequential.

    When users forget that numbers emerge from valuation, classification, and presentation choices, disagreement becomes harder to articulate. What is in fact contestable appears self-evident. Judgments embedded in measurement models masquerade as facts. The framework recedes from view, leaving only the reassuring surface of quantified outcomes.

    The effect is amplified by scale.

    Large numbers, complex models, and highly formatted reports enhance the perception of authority. A figure expressed in millions or billions appears more real, more factual, more immune to doubt. The discipline behind the number disappears precisely as the rhetorical force of the number increases.

    This is not merely a communication problem.
    It is a cognitive one.

    Human beings are predisposed to treat quantified information as inherently more reliable than qualitative reasoning. Numbers feel neutral, detached, and resistant to bias, even when they are the products of assumptions, estimates, and methodological choices. The interpretative labor that produced them becomes invisible.

    In organizational life, this creates a familiar pattern.

    Dashboards proliferate. Metrics multiply. Decision-making is framed as data-driven. Yet the underlying interpretative layers; what is measured, how it is defined, what is excluded, what is aggregated; are rarely examined with the same rigor as the figures themselves.

    Data displace judgment.
    Quantification displaces reflection.

    The irony is difficult to ignore.

    Financial reporting, designed as a disciplined practice of representation, risks becoming a source of intellectual complacency when its constructed nature is forgotten. The very tools created to structure uncertainty may encourage the illusion that uncertainty has been eliminated.

    Which returns us to the responsibility of those who work closest to the numbers.

    Not to deny their usefulness.
    But to resist the seduction of their apparent self-evidence.

    7. Information and decision potential

    If financial reporting is neither raw reality nor neutral measurement, what then is its function?

    A useful answer may be found in information theory.

    Data, strictly speaking, are merely recorded distinctions. Symbols, values, classifications. They acquire the status of information only when they possess the capacity to alter understanding, expectations, or decisions. Information is not defined by its format or precision, but by its potential to make a difference.

    In this sense, information can be understood as:

    Data + decision potential

    Financial statements do not exist simply to present numbers. Their purpose is to shape judgment under conditions of uncertainty. Concepts such as relevance, materiality, and faithful representation derive their meaning not from descriptive ambition, but from their orientation toward decision-usefulness.

    This perspective reframes the earlier discussion.

    The question is not whether numbers perfectly reflect reality. It is whether they meaningfully influence how reality is interpreted, evaluated, and acted upon. A dataset may be technically accurate yet informationally inert if it leaves judgments and decisions unchanged.

    Not all precision produces insight.
    Not all quantification produces information.

    Classification, valuation, aggregation, and presentation therefore perform a dual function. They structure economic phenomena within reporting, but they also structure the cognitive environment of the user. They determine what becomes visible, comparable, significant, or ignorable.

    Information, in practice, is never neutral.

    A figure disclosed, omitted, emphasized, or aggregated reshapes the landscape of decision-making. It affects perceptions of risk, performance, stability, and value. The influence of financial reporting lies not only in what it represents, but in what it enables, discourages, or renders plausible.

    Which brings us back to the language of accounting.

    A true and fair view, like faithful representation, cannot be understood as a claim of direct correspondence with an objective, framework-independent reality. Its meaning is inseparable from the function of financial statements as instruments of judgment. “Truth” and “fairness” operate not as metaphysical guarantees, but as evaluative criteria within a decision-oriented practice.

    A view is true and fair to the extent that it supports informed and defensible decisions under uncertainty.

    Faithfulness, in this sense, does not imply the absence of interpretation. It implies the disciplined governance of interpretation in the service of decision potential.

    Financial statements do not eliminate ambiguity.
    They structure it.

    They do not replace judgment.
    They inform it.

    Their value lies, ultimately, in their capacity to matter.

    8. Living with constructed realities

    To recognize that financial reporting is constructed is not to weaken it.

    On the contrary, it is to understand its strength more precisely.

    Financial statements remain among the most disciplined and collectively governed representations produced within modern institutional life. Their authority does not rest on naïve assumptions of direct correspondence with reality, but on shared frameworks, transparent methodologies, professional judgment, and the continuous refinement of conceptual standards.

    Construction is not a defect.
    It is an achievement.

    The difficulty arises only when this achievement becomes invisible, when representations harden into apparent facts and interpretation retreats from awareness. At that point, numbers risk acquiring a certainty they were never designed to carry.

    Living with constructed realities requires a particular intellectual posture.

    It requires resisting two symmetrical temptations. The first is credulity: treating numbers as if they were reality itself. The second is cynicism: dismissing them as mere fabrications. Both positions misunderstand the nature of representation. Financial reporting is neither an unmediated mirror nor an arbitrary fiction. It is a disciplined practice of rendering complex economic phenomena intelligible within agreed constraints.

    Within that discipline, uncertainty does not disappear.
    It is organized.

    Judgment is not eliminated.
    It is structured.

    Truth is not delivered in absolute form.
    It is approached through coherence, consistency, and transparency.

    For professionals closest to the preparation, audit, and governance of financial information, this awareness carries a distinct responsibility. Not only to apply standards correctly, but to preserve interpretative integrity. To remain conscious of where assumptions operate, where estimates shape outcomes, and where precision may exceed certainty.

    For users of financial statements, the implication is quieter but no less significant.

    Financial reporting does not resolve ambiguity.
    It offers a disciplined way of inhabiting it.

    It does not replace judgment.
    It provides grounds upon which judgment can be exercised.

    And perhaps this is the most realistic understanding available.

    Not that financial statements present reality as it is, but that they enable reality to be engaged, evaluated, and acted upon. Their value lies not in being unquestionable, but in being sufficiently reliable, sufficiently transparent, and sufficiently meaningful to sustain decision-making within a world that remains irreducibly uncertain.

  • What the Dark Side Teaches Leaders Who Prefer the Light

    1. The discomfort of the Dark Side

    Most leaders like to think of themselves as being on the Light Side.

    They mean well. They value integrity, transparency, collaboration. They prefer harmony over conflict and believe that good intentions, if consistently applied, will eventually produce good outcomes. In modern organizations, this self-image is not only common, it is actively encouraged. We reward leaders who sound reasonable, who avoid overt displays of power, and who present their decisions as morally self-evident rather than politically contested.

    The Dark Side, by contrast, is something we instinctively reject. It evokes domination, manipulation, ambition, and cruelty. It is associated with excess, ego, and the abuse of power. In leadership literature, it usually appears only as a warning: what not to become, what to guard against, what to regulate or neutralize.

    This essay takes a different approach.

    Not to rehabilitate the Dark Side morally, and certainly not to romanticize it, but to take it seriously as a training ground. Because one uncomfortable truth is hard to ignore: many institutions fail not because their leaders lack good intentions, but because they fundamentally misunderstand how power actually works.

    The Light Side excels at articulating values.
    The Dark Side excels at understanding consequences.

    That difference matters more than we like to admit.

    Leaders who prefer the Light often assume that power is something one either has or does not have, something exercised openly, visibly, and decisively. The Dark Side operates on a different assumption: that power is relational, indirect, and often most effective when it is neither acknowledged nor claimed. Where the Light Side seeks legitimacy through moral clarity, the Dark Side pays attention to succession, dependency, and second-order effects.

    This is why the Dark Side, stripped of its theatrics, has something deeply uncomfortable but valuable to teach leaders who genuinely believe they are acting for the good.

    Not about being ruthless.
    But about being realistic.

    2. The Rule of Two and the problem of succession

    One of the most misunderstood ideas associated with the Dark Side is the Rule of Two. In short, the leadership within the Sith, the faction most associated with the Dark Side in Star Wars canon, by definition consists of two. One master, one apprentice. And when the apprentice is ready, he must kill the master to become the new master.

    At first glance, it appears crude, even barbaric: one master, one apprentice. Power concentrated, rivalry encouraged, succession resolved through confrontation. It is easy to dismiss this as a fantasy of domination, a glorification of violence dressed up as doctrine.

    But if you strip away the theatrics, the Rule of Two is not primarily about cruelty. It is about succession.

    Most institutions are far more comfortable talking about leadership than about replacement. Leaders are trained, evaluated, and celebrated; successors are often treated as a risk. Continuity is praised, but renewal is quietly feared. The result is a familiar pattern: long-serving leaders whose presence stabilizes the organization, until it suddenly doesn’t. At that point, succession becomes an emergency rather than a process.

    The Rule of Two confronts this problem head-on.

    It assumes that no leader should be irreplaceable, and that any system that depends on the permanent presence of a single figure has already failed. The apprentice is not there to assist, support, or admire the master indefinitely. The apprentice exists to outgrow the master. And the master, if worthy of the role, knows this from the beginning.

    This is a brutal idea, but also a structurally honest one.

    Where many organizations hide succession behind polite language, mentoring, talent pipelines, leadership development, the Rule of Two makes the core question explicit: can this system produce someone who is capable of taking power away from me? If the answer is no, the system is not resilient. It is merely stable for now.

    Importantly, the Rule of Two does not require constant conflict. It requires credible tension. The possibility of replacement disciplines both sides. The apprentice must develop an independent perspective rather than becoming a loyal echo. The master must continue to learn, adapt, and justify authority rather than relying on status or history.

    From a Light Side perspective, this feels deeply uncomfortable. It clashes with ideals of harmony, collaboration, and psychological safety. And yet, without some institutionalized form of challenge, organizations drift toward stagnation. Loyalty replaces judgment. Proximity to power substitutes for competence. Eventually, the system protects the leader rather than the purpose.

    The Dark Side does not trust harmony to solve this problem. It trusts pressure.

    Not because pressure is virtuous, but because pressure reveals whether succession is real or merely symbolic.

    3. Kreia and the power of ripples

    Kreia is a central character in the game Star Wars: Knights of the Old Republic II. Neither Jedi nor orthodox Sith, she functions as a mentor who systematically questions both traditions. Her role is not to offer answers, but to expose the hidden assumptions behind power, morality, and dependence.

    If the Rule of Two is the Dark Side’s answer to the problem of succession, Kreia represents its internal critique.

    Unlike most Sith, she has little interest in domination, spectacle, or raw displays of force. She distrusts grand gestures, dramatic victories, and visible power. Where others seek control through confrontation, Kreia operates through absence, delay, and indirection. Her concern is not who holds power at a given moment, but how choices propagate beyond their immediate context.

    Again and again, she returns to the same idea: even the smallest action sends ripples through the Force.

    This is not mysticism. It is a theory of causality.

    Kreia understands power not as an event, but as a process. An intervention does not end where it appears to end. It moves outward, affecting others who were never part of the original decision, shaping futures the actor will never witness. The most important consequences, in her view, are rarely immediate, and almost never visible at the moment of action.

    This is why she despises dependence, even when it is wrapped in benevolence. Acts that appear generous, merciful, or selfless may still weaken others by relieving them of the burden to choose, to struggle, or to fail. From Kreia’s perspective, such interventions corrupt not through malice, but through unexamined kindness. They create stability in the short term and fragility in the long term.

    Here, her thinking cuts against both Jedi and Sith traditions.

    The Jedi err by believing that moral intent legitimizes action. As long as the choice feels right, its consequences are assumed to be good. The Sith err by believing that visible power settles the matter. As long as dominance is asserted, the future is secured. Kreia rejects both assumptions. She insists that power must be judged not by motive or force, but by what it produces over time.

    This makes her deeply unsettling as a mentor.

    She does not want followers. She wants successors who no longer need her. Her lessons are deliberately incomplete, her guidance often frustrating, her approval withheld. Not out of cruelty, but because clarity that arrives too easily does not last. The point is not obedience, or even agreement, but autonomy forged through confrontation with uncertainty.

    In organizational terms, Kreia offers a radical reframing of leadership.

    The most decisive interventions are often the smallest ones. The question is not whether a leader acted decisively, visibly, or courageously, but whether the action altered the trajectory of the system itself. Power exercised through ripples leaves no monument, claims no authorship, and invites no gratitude. It simply changes what becomes possible next.

    For leaders who prefer the Light, this is perhaps the hardest lesson of all: that the most responsible use of power may look indistinguishable from restraint, and that the deepest influence often belongs to those who are willing to disappear from the outcome.

    4. Harmony as a threat to learning

    Kreia’s most unsettling insight is not her skepticism toward power, but her skepticism toward harmony.

    In many institutions, harmony is treated as an unquestioned good. Alignment is praised, dissent is managed, and conflict is reframed as a communication problem rather than a substantive one. Leaders learn to value cohesion, to “keep the team together,” and to avoid dynamics that might feel destabilizing. Over time, harmony becomes a proxy for health.

    Kreia would see this as a dangerous illusion.

    Harmony, when elevated to a principle, does not eliminate conflict; it merely drives it underground. Disagreement does not disappear, it becomes polite, indirect, and strategically timed. Feedback is softened, risks are deferred, and uncomfortable questions are postponed in the name of unity. What looks like stability is often just a lack of visible resistance.

    The problem is not that harmony is insincere. It is that harmony is non-diagnostic.

    A system without friction gives no reliable signal about its capacity to learn. If no one is willing to challenge assumptions, it becomes impossible to tell whether shared convictions reflect genuine understanding or simple conformity. Over time, alignment replaces judgment, and consensus substitutes for truth. The organization grows calmer, and blinder.

    This is where Kreia’s thinking becomes particularly relevant to leadership.

    She assumes that conflict is not an anomaly, but a structural necessity. Not conflict as spectacle or ego-driven struggle, but conflict as the natural result of independent judgment exercised within a shared system. Where harmony seeks to preserve coherence, conflict tests it. Where harmony reassures, conflict reveals.

    From this perspective, the absence of conflict is not a success condition. It is a warning sign.

    Institutions that systematically avoid internal tension often mistake politeness for resilience. They become adept at maintaining order while quietly losing the ability to correct themselves. When pressure eventually arrives, from technology, regulation, or external shock, the system discovers that it has optimized for calm rather than for adaptation.

    Kreia’s refusal to offer comfort fits this logic. By withholding reassurance and resisting closure, she forces others to confront uncertainty directly. Learning, in her view, does not emerge from safety alone, but from sustained exposure to unresolved questions. Growth requires friction, not because friction is good in itself, but because without it, systems stop producing anything new.

    For leaders who prefer the Light, this is a deeply counterintuitive lesson. It suggests that protecting harmony may feel responsible while quietly undermining the very capacity that institutions need to survive change. The challenge is not to manufacture conflict, but to stop mistaking its absence for health.

    5. From fiction to institutions

    By this point, the Star Wars references have done their work. What remains is a pattern that should feel familiar to anyone who has spent time inside complex institutions.

    Organizations rarely fail because they lack values. More often, they fail because they rely too heavily on one of two inadequate models of power. Either they cling to harmony, trusting alignment and goodwill to carry them forward, or they resort, implicitly or explicitly, to force, using authority, escalation, or crisis to impose change. Both models are common. Neither is sufficient.

    Harmony feels safe, but it learns slowly.
    Force acts quickly, but it destabilizes.

    What Kreia introduces is a third model: power exercised through ripples.

    Unlike harmony, ripple-based power does not depend on consensus or emotional alignment. Unlike force, it does not rely on coercion or spectacle. It operates by making small, deliberate interventions that alter incentives, dependencies, and trajectories over time. Its effectiveness lies not in visibility, but in durability.

    This is not a weaker form of power. It is a more mature one.

    Ripple-based power takes consequences seriously. It assumes that every intervention reshapes the system beyond its immediate target, and that leaders are responsible not only for what they intend, but for what their actions set in motion. Where harmony reassures itself with good intentions, and force asserts itself through dominance, ripples work by changing what becomes possible next.

    In institutional settings, this form of power is both pervasive and poorly understood.

    It is exercised through agenda-setting rather than directives, through silence as much as speech, through the timing of decisions rather than their dramatization. It does not announce itself as leadership, and therefore often escapes both resistance and recognition. That is precisely why it is so effective, and why it demands a higher standard of responsibility from those who wield it.

    The danger, then, is not ripple-based power itself. The danger lies in failing to acknowledge it as power at all.

    When indirect influence is mistaken for neutrality, it evades scrutiny. When restraint is confused with passivity, its cumulative effects go unexamined. Institutions may congratulate themselves on their civility and calm, while being quietly reshaped by unarticulated assumptions and unchallenged dependencies. Stability is preserved, but learning stalls.

    Seen this way, Kreia’s approach is not cynical, nor morally suspect. It is exacting.

    It refuses the comfort of harmony and the bluntness of force in favor of a form of power that is proportional, scalable, and resilient. It accepts that real change rarely comes from decisive moments, but from sustained shifts in how systems respond to pressure. And it insists that leaders who shape outcomes indirectly are no less accountable, indeed, they may be more so, because their influence persists long after their presence fades.

    For leaders who prefer the Light, this reframing is unsettling. It suggests that the most effective form of leadership may be the least visible, and that moral seriousness lies not in avoiding power, but in understanding and carrying it with precision.

    Not as domination.
    Not as harmony.
    But as responsibility for the ripples one creates.

    6. Learning from the Dark Side without becoming Sith

    There is an understandable fear that taking the Dark Side seriously leads inevitably toward cynicism or abuse. That to acknowledge power is to surrender moral restraint, and to think structurally about influence is to excuse manipulation. This fear explains why many leaders retreat into the comfort of the Light: better to appear virtuous than to risk being effective in ways that feel morally ambiguous.

    But this is a false choice.

    Learning from the Dark Side does not require embracing its excesses. It requires abandoning the illusion that good intentions are a sufficient guide to action. The lesson is not to dominate, but to take responsibility for causality, to recognize that every decision reshapes the system in which it is made, whether or not the leader intended it to do so.

    The Rule of Two teaches that leadership without the possibility of defeat is merely authority extended over time. Succession becomes real only when the apprentice is allowed, indeed, expected, to surpass the master. Conflict is not a breakdown of the system, but the mechanism through which competence is tested, dependence is broken, and renewal is enforced. A student who can never challenge their teacher is not a successor, but an assistant.

    Kreia teaches that influence without reflection is harm deferred.

    Together, these ideas point toward a conception of leadership that is neither heroic nor innocent. One that accepts conflict without fetishizing it, and exercises power without spectacle. One that understands that the most consequential changes rarely arrive as victories, but as altered trajectories that only become visible in hindsight.

    For leaders who prefer the Light, this is not an invitation to abandon their values. It is an invitation to stress-test them.

    Harmony remains meaningful, but not as an end in itself.
    Decisiveness remains necessary, but not as spectacle.
    Morality remains essential, but not as a substitute for understanding how power works.

    The challenge is to lead in full awareness of the ripples one creates, without demanding credit for them and without pretending they do not exist. To prepare successors who will no longer need their mentors, and who may, in time, dismantle the very structures their mentors built. To accept that influence exercised well will often erase its own fingerprints.

    This is not the path of the hero, nor the path of the villain. It is the path of leaders who understand that institutions outlive individuals, that systems remember actions long after intentions are forgotten, and that the most serious form of responsibility is not to choose between Light and Dark but to carry power without illusions.

  • L’enfer, c’est nous

    De hel, dat zijn wij.

    De verdenking

    Er zijn onderwerpen waar je beter voorzichtig over kunt schrijven. Niet omdat ze zeldzaam zijn, maar omdat ze zich slecht laten benoemen zonder onmiddellijk verkeerd begrepen te worden. De hel is zo’n onderwerp. Niet de hel als religieus decor of cultureel cliché, maar de hel zoals mensen die elkaar aandoen: oorlog, vernietiging, verslaving, ontmenselijking. Dat juist dát mij al vroeg aantrok, is iets wat ik lange tijd met wantrouwen heb bekeken, ook bij mezelf.

    Ik heb die hel nooit van dichtbij meegemaakt. Ik ben er niet geweest, heb geen geweld ondergaan en niemand gedood. Mijn kennismaking was indirect: via boeken, via beschrijvingen, via de taal van anderen. En toch merkte ik dat ik steeds opnieuw terugkeerde naar dezelfde thema’s. Niet uit sensatiezucht, maar uit een hardnekkige fascinatie voor de vraag waarom juist deze uiterste vormen van menselijk handelen zo’n aantrekkingskracht kunnen hebben, zelfs wanneer ze alles kapotmaken wat ze aanraken.

    Die fascinatie is verdacht. Niet moreel fout, maar ongemakkelijk. Wie zich aangetrokken voelt tot de beschrijving van de hel, loopt al snel het risico beschuldigd te worden van esthetisering, van parasiteren op andermans ellende, of erger: van impliciete vergoelijking. Die verdenking is begrijpelijk. En ze dwingt tot precisie. Want dit stuk is geen poging om de hel te rechtvaardigen, en al helemaal geen claim op ervaring. Het is een poging om onder woorden te brengen wat er gebeurt wanneer afschuw en aantrekkingskracht niet netjes van elkaar te scheiden blijken.

    Orde in de hel

    Als brugklasser las ik Der SS-Staat (Eugen Kogon). Niet stiekem, niet met rode wangen, maar openlijk, tijdens pauzes, bladzijde na bladzijde. Dat feit alleen al roept achterdocht op. Alsof belangstelling voor zo’n boek per definitie iets zegt over morele ongevoeligheid of een ziek soort nieuwsgierigheid. Toch is dat niet wat ik me herinner. Wat me trof was niet het geweld zelf, maar de toon waarin het werd beschreven.

    Kogon beschrijft minutieus hoe het concentratiekamp Buchenwald functioneerde. Hij schrijft puur zakelijk, administratief bijna. Hij beschrijft functies, bevoegdheden, rangen, verantwoordelijkheden. De vernietiging verschijnt niet als explosie van kwaad, maar als een systeem dat functioneert. Juist die droogheid maakte het boek ondraaglijk helder. De hel werd niet voorgesteld als chaos of waanzin, maar als orde, planning en uitvoering. Dat was de schok. Niet dat mensen tot zulke dingen in staat zijn, maar dat ze dat georganiseerd, rationeel en zonder theatrale haat konden doen.

    Mijn fascinatie zat niet in de gruwel, maar in de begrijpelijkheid. In het feit dat alles een plaats had, een reden, een procedure. Dat is geen moreel oordeel en zeker geen waardering. Integendeel. Het besef dat de hel kan functioneren als een goed geoliede organisatie maakt haar juist angstaanjagender. Ze is dan niet het tegenovergestelde van beschaving, maar een mogelijkheid die er middenin ligt.

    Dat dit mij als kind aantrok, is geen bewijs van moreel verval, maar van verwarring. Het was de eerste keer dat ik geconfronteerd werd met het idee dat extreme duisternis niet ontstaat door ontsporing, maar door normaliteit. Door mensen die hun taak doen. Door systemen die draaien. Het is de banaliteit van het kwaad, zoals Hannah Arendt het noemt. Wie hierin iets positiefs leest, leest iets anders dan hier staat. Wat hier zichtbaar wordt, is niet de aantrekkelijkheid van geweld, maar de verontrustende nabijheid van orde en vernietiging.

    Intensiteit zonder rem

    Waar Der SS-Staat de hel laat zien als een functionerend systeem, verplaatst Heart of Darkness (bij meer mensen bekend via de film Apocolyps Now) haar naar binnen. Niet in de zin van psychologie of trauma, maar als ervaring. Conrad beschrijft geen kampen, geen administraties, geen procedures. Hij beschrijft wat er gebeurt wanneer beschaving haar rituelen en tegenkrachten verliest, wanneer toezicht verdwijnt en handelen niet langer wordt afgeremd door uitleg, verantwoording of schaamte.

    De duisternis bij Conrad is geen chaos. Ze is intens. Alles wat normaal gesproken afstand schept tussen mens en daad valt weg. Wat overblijft is een vorm van bestaan waarin handelen direct betekenis krijgt, zonder reflectie en zonder correctie. Kurtz is geen ontspoorde barbaar aan de rand van de beschaving, maar een consequentie ervan. Iemand bij wie niets meer tussen verlangen en uitvoering staat.

    Dat is een ander soort schok dan bij Kogon. Niet de ontdekking dat het kwaad ordelijk kan zijn, maar dat het ook volledig kan zijn. Allesomvattend. Zonder twijfel, zonder ironie, zonder relativering. De aantrekkingskracht zit hier niet in wreedheid, maar in intensiteit. In het verdwijnen van halfheid, van ambivalentie, van uitstel.

    Conrad maakt voelbaar wat moeilijk hardop te zeggen is: dat er situaties zijn waarin het leven, hoe vernietigend ook, een scherpte krijgt die het gewone bestaan zelden kent. Dat maakt het niet goed. Het maakt het ook niet begrijpelijk in morele zin. Maar het maakt wel duidelijk waarom mensen erdoor aangetrokken kunnen worden. Niet omdat ze het kwaad zoeken, maar omdat ze zoeken naar een vorm van bestaan zonder frictie tussen willen en doen.

    Hier wordt voor het eerst zichtbaar waar de aantrekkingskracht van de hel kan ontstaan. Niet in orde, niet in ideologie, maar in de ervaring van absolute aanwezigheid. Een toestand waarin alles op scherp staat en niets meer uitgelegd hoeft te worden. Dat dit gevaarlijk is, behoeft geen betoog. Maar dat het verleidelijk kan zijn, valt moeilijk te ontkennen zolang we weigeren het onder ogen te zien.

    Geneigd tot het kwaad

    De aantrekkingskracht van de hel is geen afwijking en geen randverschijnsel. Ze keert terug. Steeds weer. In verschillende tijden, onder wisselende omstandigheden, met telkens nieuwe rechtvaardigingen. Wie haar uitsluitend wil begrijpen als uitzondering, als ontsporing of als pathologie, ziet structureel over het hoofd wat zij blootlegt over de mens zelf.

    In de gereformeerde traditie wordt dat scherp verwoord met de stelling dat de mens geneigd is tot alle kwaad. Niet als beschuldiging, maar als nuchtere vaststelling. Geen moreel oordeel, maar een antropologische diagnose. Het kwaad hoeft niet bedacht te worden. Het hoeft slechts ruimte te krijgen. Zodra remmingen wegvallen, zodra betekenis direct aan handelen wordt gekoppeld, verschijnt het met een hardnekkige voorspelbaarheid.

    Dat is ook wat hedendaagse beschouwingen over de donkere kant van de mens laten zien. Niet dat mensen voortdurend kwaad doen, maar dat de voorwaarden waaronder het kwaad zich manifesteert telkens opnieuw vervuld blijken te kunnen worden. De geschiedenis is geen verzameling incidenten, maar een patroon. Systemen, oorlogen, ideologieën en verslavingen verschillen in vorm, maar vertonen eenzelfde structuur: ze reduceren complexiteit, nemen twijfel weg en bieden een helder kader waarin handelen onmiddellijk betekenis krijgt.

    Daarmee wordt de duisternis geen theoretische mogelijkheid, maar een terugkerende werkelijkheid. Ze hoeft niet van buitenaf te worden geïntroduceerd. Ze ligt besloten in menselijke vermogens zelf: in rationaliteit, in verbeelding, in het verlangen naar samenhang en intensiteit. Juist die nabijheid maakt haar zo moeilijk onder ogen te zien. Wie het kwaad uitsluitend buiten zichzelf plaatst, behoudt zijn morele comfort, maar verliest zijn scherpte.

    Dit is geen pleidooi voor cynisme en geen ontkenning van verantwoordelijkheid. Integendeel. Het is een weigering om de mens te reduceren tot een wezen dat slechts ontspoort onder uitzonderlijke druk. De aantrekkingskracht van de hel wijst niet op een defect, maar op een constante. En juist daarom vraagt zij om ernst, niet om geruststelling.

    Die nuchtere ernst is ook terug te vinden in het werk van Het hart van de duisternis. De Laender onderzoekt niet waarom sommige mensen ontsporen, maar waarom de mens telkens opnieuw in staat blijkt tot ontmenselijking. Niet door te focussen op daders of slachtoffers, maar door te kijken naar patronen, omstandigheden en mechanismen die zich blijven herhalen. Zijn analyse bevestigt dat de duisternis geen historisch toeval is en geen morele aberratie, maar een terugkerend element in het menselijk handelen. Juist door die constatering niet te psychologiseren of te theologisch te duiden, maar serieus te nemen als empirisch gegeven, voorkomt hij dat het kwaad wordt weggerationaliseerd tot iets uitzonderlijks. De aantrekkingskracht van de hel wordt daarmee niet verklaard, maar wel geplaatst: als iets wat niet buiten de mens ligt, maar zich telkens opnieuw binnen zijn bereik bevindt.

    Verslaving aan de hel

    Met My War Gone By, I Miss It So (Anthony Loyd)verandert de toon onvermijdelijk. Waar Kogon analyseert en Conrad voelbaar maakt, spreekt Loyd vanuit ervaring. Niet achteraf gladgestreken, niet therapeutisch verwerkt, maar rauw en onopgelost. De titel alleen al laat weinig ruimte voor misverstand. De oorlog is voorbij, maar het verlangen niet.

    Loyd beschrijft oorlog expliciet in termen van verslaving. Niet als metafoor, maar als werkelijkheid. De adrenaline, de scherpte, het gevoel volledig aanwezig te zijn. De oorlog reduceert het leven tot directe keuzes, onmiddellijke betekenis, absolute intensiteit. Alles wat het gewone bestaan diffuus, traag en dubbelzinnig maakt, valt weg. Wat overblijft is gevaarlijk, vernietigend, maar ook helder.

    Dat verlangen staat los van morele rechtvaardiging. Loyd verdedigt niets. Hij romantiseert niet. Integendeel, hij laat zien hoe oorlog samenvalt met zelfdestructie, verslaving en lichamelijke aftakeling. Juist daardoor krijgt zijn bekentenis gewicht. Wie hier alleen afschuw wil lezen, mist wat hij zelf niet ontkent: dat de hel niet alleen iets is wat mensen ondergaan, maar ook iets waar zij naar terugverlangen.

    Belangrijk is dat deze aantrekkingskracht niet voortkomt uit ideologie of overtuiging. Loyd is geen fanaticus en geen gelovige in een zaak. Wat hem bindt aan de oorlog is niet het doel, maar de ervaring. De oorlog functioneert als een drug, niet omdat zij plezierig is, maar omdat zij alles verscherpt. Zoals bij iedere verslaving is het niet de roes die telt, maar het verdwijnen van leegte.

    Hier wordt zichtbaar wat eerder alleen kon worden vermoed. De aantrekkingskracht van de hel is niet abstract en niet symbolisch. Zij wordt geleefd, verlangd en gemist, zelfs wanneer de prijs bekend is. Dat maakt Loyds verhaal zo ongemakkelijk. Het dwingt de lezer te erkennen dat intensiteit, betekenis en zelfvernietiging elkaar niet uitsluiten, maar soms samenvallen.

    Met Loyd wordt duidelijk dat de hel niet alleen ordelijk kan zijn en niet alleen intens, maar ook verslavend. Niet ondanks haar destructieve karakter, maar juist daardoor.

    Verslaving als de hel

    Met Christiane F. verdwijnt elke ideologie, elke rechtvaardiging en elke verheven context. Er is geen oorlog, geen zaak, geen groter verhaal. Alleen verslaving. Daarmee wordt zichtbaar wat bij Loyd nog verbonden was aan een uitzonderlijke ervaring: de hel hoeft geen decor te hebben om te functioneren.

    Wir Kinder vom Bahnhof Zoo is geen analyse en geen aanklacht. Het is een verslag. Juist die kaalheid maakt het boek zo onontkoombaar. Heroïne verschijnt hier niet als symbool of metafoor, maar als ordenend principe van het bestaan. Alles wordt eraan ondergeschikt. Tijd, relaties, lichaam en toekomst verliezen hun zelfstandigheid en worden functies van de volgende dosis.

    Wat bij oorlog nog kan worden begrepen als extreme intensiteit, wordt hier dagelijkse routine. De scherpte blijft, maar verliest elke grootsheid. Er is geen moreel verhaal meer dat betekenis verleent, alleen de onmiddellijke noodzaak. Dat maakt deze vorm van hel misschien wel radicaler dan de eerdere. Ze biedt geen rechtvaardiging en geen ontsnapping, maar sluit zich om het leven zelf.

    Christiane F. beschrijft de vernietiging zonder pathos. Geen heroïek, geen rebellie, geen romantiek. Juist daardoor wordt duidelijk hoe verslaving werkt als hel. Niet als moment van excessieve intensiteit, maar als permanente reductie. Het leven wordt smaller, eenvoudiger en onontkoombaar. Alles wat niet direct bijdraagt aan overleven binnen die verslaving verdwijnt.

    Hier wordt zichtbaar dat de aantrekkingskracht van de hel niet afhankelijk is van grootsheid of extremen. Ze kan net zo goed wortelen in monotonie, afhankelijkheid en herhaling. De verslaving biedt geen betekenis, maar wel richting. Geen vrijheid, maar wel helderheid. En juist dat maakt haar zo hardnekkig.

    Met Christiane F. verdwijnt elke mogelijkheid om de aantrekkingskracht van de hel af te doen als misverstand of uitzonderlijke omstandigheid. Wat overblijft is een structuur die zichzelf in stand houdt en alles opslokt wat eraan wordt blootgesteld. Verslaving is hier geen weg naar de hel. Ze is de hel.

    Beschaving als tegenkracht

    Wie de aantrekkingskracht van de hel serieus neemt, kan niet volstaan met morele afwijzing. Afkeer alleen is te licht. Als orde, intensiteit en verslaving telkens opnieuw blijken te werken, dan volgt daaruit een ongemakkelijke conclusie: de mens kan niet op zichzelf worden vertrouwd. Niet omdat hij slecht wil zijn, maar omdat hij geneigd is tot patronen die hem meesleuren, versmallen en uiteindelijk vernietigen.

    Daarmee wordt beschaving geen verheven ideaal, maar een noodzakelijke tegenkracht. Niet als uitdrukking van menselijke goedheid, maar als reactie op menselijke kwetsbaarheid. Beschaving is wat verlangens begrenst, macht vertraagt en handelen onderwerpt aan regels die niet uit de situatie zelf voortkomen. Ze legt obstakels op waar intensiteit snelheid verlangt, en introduceert twijfel waar de hel helderheid biedt.

    Welke vorm die beschaving aanneemt, verschilt. Het democratische experiment van de Verenigde Staten, de partijmacht in China, of de normatieve orde van de katholieke kerk vertrekken vanuit uiteenlopende bronnen en rechtvaardigingen. Maar ze delen één impliciete erkenning: zonder beperking ontspoort macht, en zonder norm wordt aantrekkingskracht dodelijk. Beschaving is daarmee geen universeel recept, maar wel een universele noodzaak.

    Dat maakt haar fragiel en impopulair. Beschaving vraagt gehoorzaamheid, zelfbeperking en aanvaarding van gezag. Ze staat haaks op de intensiteit en de eenvoud die de hel soms biedt. Juist daarom wordt ze telkens opnieuw ter discussie gesteld, uitgehold of bespot. Maar wie haar afschaft in naam van authenticiteit, vrijheid of zuiverheid, maakt ruimte voor precies datgene wat zij moet tegenhouden.

    Beschaving neemt de aantrekkingskracht van de hel niet weg. Ze belooft geen verlossing en geen morele zuiverheid. Wat ze wel doet, is die aantrekkingskracht onleefbaar maken. Ze verbreekt de directe koppeling tussen verlangen en handelen. Ze dwingt afstand af waar intensiteit alles wil overnemen.

    Misschien is dat haar meest onderschatte functie. Niet het verheffen van de mens, maar het beteugelen van wat hij, keer op keer, in zichzelf aantreft. De hel is niet iets wat overwonnen wordt. Ze wordt begrensd. En zolang dat lukt, blijft beschaving bestaan, niet als ideaal, maar als noodzaak.

  • Analyse en beheersing van risico’s

    Risico en risk appetite in context

    Risico’s krijgen pas betekenis wanneer zij worden bezien in relatie tot doelstellingen, context en bestuurlijke keuzes. Risicoanalyse is daarom geen op zichzelf staande exercitie, maar een manier om inzicht te krijgen in waar en waarom de organisatie kwetsbaar is, en in hoeverre die kwetsbaarheid aanvaardbaar wordt geacht.

    Een praktisch hanteerbare risicoanalyse kent in dit verband een samenhangende structuur die begint bij het bruto risico en eindigt bij de beoordeling van het netto risico ten opzichte van de geldende risk appetite.

    Risico

    Een risico kan worden omschreven als de mogelijkheid dat een gebeurtenis of omstandigheid de realisatie van doelstellingen negatief beïnvloedt. In veel benaderingen wordt risico daarbij uitgedrukt als een combinatie van kans en impact. Deze benadering is behulpzaam om risico’s te structureren, maar kent ook duidelijke beperkingen.

    In sectoren waar risico’s goed kwantificeerbaar zijn, zoals in delen van de financiële sector, kan risicoanalyse in belangrijke mate kwantitatief worden ingevuld. Kans en impact laten zich daar vaak in geld, frequenties of bandbreedtes uitdrukken. In professionele dienstverlening, en in het bijzonder in de accountancy, is een dergelijke kwantificering slechts beperkt mogelijk. Veel risico’s hebben betrekking op kwaliteit, oordeelsvorming, gedrag en reputatie, en laten zich niet zinvol reduceren tot cijfers.

    In die context is risicoanalyse primair kwalitatief van aard. Kans en impact worden niet exact berekend, maar ingeschat op basis van professionele ervaring, inzicht in processen en begrip van de organisatorische context. Pogingen om dergelijke risico’s alsnog te kwantificeren, bijvoorbeeld door scores of gewichten toe te kennen, creëren vaak een schijnzekerheid die het inzicht niet vergroot.

    Naast negatieve gevolgen kan risico ook een positieve dimensie hebben. Upside risk ziet op de mogelijkheid dat onzekerheid juist leidt tot kansen, bijvoorbeeld door innovatie, groei of nieuwe dienstverlening. Downside risk betreft de potentiële negatieve gevolgen van diezelfde onzekerheid. In professionele dienstverlening is het doorgaans de downside risk die centraal staat in compliance en risicobeheersing, omdat deze raakt aan kwaliteit, integriteit en publieke belangen. Upside risk speelt vooral een rol in strategische besluitvorming en behoort primair tot het domein van het bestuur.

    Bruto risico

    Het bruto risico betreft het risico dat zich zou voordoen indien geen enkele vorm van risicobeheersing aanwezig zou zijn. Het gaat hierbij om de aard en omvang van potentiële negatieve gevolgen, los van bestaande maatregelen, processen of controles. Bruto risico’s maken zichtbaar waar de organisatie van nature kwetsbaar is, gegeven haar diensten, cliënten, markten en werkwijze.

    Bruto risk appetite

    De bruto risk appetite geeft een indicatie van de mate waarin het bestuur bereid is risico’s te accepteren vóór toepassing van beheersmaatregelen. Deze appetite fungeert niet als directe stuurvariabele, maar als interpretatiekader. Zij zegt iets over de bestuurlijke houding ten opzichte van risico’s en de mate waarin men bereid is “stoer in de wedstrijd te staan”.

    Voor toezichthouders en andere belanghebbenden biedt de bruto risk appetite inzicht in:

    • de risicobereidheid van het bestuur;
    • de mate waarin risico’s bewust worden opgezocht of juist vermeden;
    • en het risico dat men bereid is te lopen indien beheersmaatregelen (tijdelijk) falen.

    De combinatie van een hoge bruto risk appetite met een lage netto risk appetite duidt op een organisatie die bereid is risico’s aan te gaan, maar sterk inzet op beheersing. Een lage bruto risk appetite wijst juist op een defensieve houding, waarbij risico’s al in een vroeg stadium worden vermeden.

    Interne risicobeheersing

    Interne risicobeheersing omvat het geheel aan maatregelen, processen, controles en gedragsnormen dat is ingericht om risico’s te mitigeren. Deze beheersing kan zowel formeel als informeel van aard zijn en strekt zich uit over verschillende organisatieniveaus. De effectiviteit van interne beheersing bepaalt in belangrijke mate in hoeverre bruto risico’s worden teruggebracht.

    Opzet, bestaan en werking

    Bij de beoordeling van interne risicobeheersing is het van belang onderscheid te maken tussen opzetbestaan en werking van beheersmaatregelen. Dit onderscheid voorkomt dat conclusies worden getrokken op basis van schijnbare effectiviteit en maakt inzichtelijk waar beheersing daadwerkelijk tekortschiet.

    Opzet ziet op de vraag of een beheersmaatregel, indien deze correct zou functioneren, het onderliggende risico daadwerkelijk mitigeert. Het gaat hier om de logische en inhoudelijke geschiktheid van de maatregel. Een maatregel kan correct zijn uitgevoerd en consequent worden toegepast, maar alsnog onvoldoende bijdragen aan het beheersen van het beoogde risico wanneer de opzet tekortschiet.

    Bestaan betreft de vraag of de beheersmaatregel daadwerkelijk is geïmplementeerd. Een goed ontworpen maatregel die slechts op papier bestaat, draagt niet bij aan risicobeheersing. Bestaan heeft daarmee betrekking op de feitelijke aanwezigheid van processen, controles of afspraken binnen de organisatie.

    Werking ziet op de vraag of de maatregel in de praktijk functioneert zoals bedoeld. Hierbij gaat het om de effectiviteit van de maatregel zoals deze is geïmplementeerd: wordt de maatregel consistent toegepast, en leidt dit tot het beoogde effect?

    Het onderscheid tussen deze drie aspecten is van belang omdat zij niet vanzelfsprekend samenlopen. In het bijzonder kan een situatie ontstaan waarin een maatregel aantoonbaar werkt, maar in opzet onvoldoende is afgestemd op het onderliggende risico. In dergelijke gevallen bestaat het risico dat incidenten uitblijven door toeval of aanvullende omstandigheden, terwijl het fundamentele risico onvoldoende is beheerst. Dit kan leiden tot een vals gevoel van zekerheid.

    Een zorgvuldige risicoanalyse vereist daarom dat beheersmaatregelen niet alleen worden beoordeeld op hun feitelijke werking, maar ook expliciet worden getoetst op hun opzet en bestaan.

    Netto risico en netto risk appetite

    Het netto risico is het risico dat resteert na toepassing van de interne beheersingsmaatregelen. Dit risico wordt afgezet tegen de netto risk appetite: het niveau van risico dat de organisatie daadwerkelijk bereid is te accepteren.

    De netto risk appetite vormt daarmee het daadwerkelijke toetsingskader. Zij is bepalend voor de vraag of aanvullende maatregelen nodig zijn, of dat het resterende risico als aanvaardbaar wordt beschouwd.

    Gap-analyse

    De vergelijking tussen het netto risico en de netto risk appetite resulteert in een gap-analyse. Deze analyse maakt zichtbaar waar sprake is van een overschrijding van de acceptabele risicogrenzen. Niet de omvang van het risico op zichzelf is daarbij doorslaggevend, maar het verschil tussen gewenst en feitelijk risiconiveau.

    Strategische, tactische en operationele risico’s

    Binnen professionele dienstverlening is het gebruikelijk onderscheid te maken tussen strategische, tactische en operationele risico’s. Dit onderscheid helpt om risico’s te plaatsen binnen verschillende organisatieniveaus en maakt zichtbaar waar keuzes worden gemaakt en waar effecten zich manifesteren.

    Strategische risico’s

    Strategische risico’s hebben betrekking op keuzes die het bestuur maakt ten aanzien van de koers en positionering van de organisatie. Deze risico’s hangen samen met onder meer:

    • het dienstenportfolio;
    • de doelgroepen en markten waarin wordt geopereerd;
    • groeiambities, fusies en overnames;
    • beloningsstructuren en verdienmodellen;
    • en de wijze waarop kwaliteit en integriteit worden gewogen ten opzichte van commerciële doelstellingen.

    Strategische risico’s kenmerken zich doordat zij vaak pas op langere termijn zichtbaar worden. De gevolgen manifesteren zich niet zelden op operationeel niveau, terwijl de oorsprong ligt in bestuurlijke keuzes.

    Tactische risico’s

    Tactische risico’s zien op de inrichting van de organisatie en de vertaling van strategische keuzes naar structuren, processen en systemen. Het betreft onder meer:

    • de inrichting van werkprocessen;
    • de verdeling van verantwoordelijkheden en bevoegdheden;
    • de beschikbaarheid van capaciteit en expertise;
    • de ondersteuning door IT-systemen;
    • en de wijze waarop beleid wordt uitgewerkt in procedures en richtlijnen.

    Tactische risico’s bepalen in belangrijke mate of strategische keuzes uitvoerbaar zijn. Onvoldoende doordachte inrichting kan ertoe leiden dat operationele risico’s structureel toenemen.

    Operationele risico’s

    Operationele risico’s doen zich voor in de dagelijkse uitvoering van werkzaamheden. Zij hebben betrekking op menselijke fouten, drukte, tijdsgebrek, onduidelijke instructies, systeemfouten en afwijkingen van vastgestelde werkwijzen. Operationele risico’s zijn doorgaans het meest zichtbaar, omdat zij zich manifesteren in incidenten, fouten of klachten.

    Operationele risico’s worden in de praktijk vaak afzonderlijk benaderd. Daarbij wordt echter gemakkelijk over het hoofd gezien dat veel operationele problemen het gevolg zijn van strategische of tactische keuzes die eerder zijn gemaakt.

    Risicodomeinen binnen professionele dienstverlening

    Bij de analyse en beheersing van risico’s binnen professionele dienstverleners is het behulpzaam onderscheid te maken tussen verschillende risicodomeinen. Deze domeinen overlappen elkaar in de praktijk regelmatig, maar hebben elk een eigen invalshoek en dynamiek. In deze paragraaf wordt ingegaan op kwaliteit, integriteit en financiële risico’s.

    Kwaliteit als risicodomein

    Kwaliteit vormt binnen professionele dienstverlening een kernrisico. Onvoldoende kwaliteit raakt direct aan het vertrouwen van cliënten, toezichthouders en het maatschappelijk verkeer, en kan leiden tot tuchtrechtelijke, civielrechtelijke en reputatieschade. Om kwaliteit hanteerbaar te maken, is het noodzakelijk dit begrip concreet te operationaliseren.

    Kwaliteit van een geleverde dienst of een product kan in de praktijk langs drie samenhangende vragen worden beoordeeld:

    1. Voldoet de dienst aan de vaktechnische normen die voor die dienst gelden? Dit betreft de inhoudelijke juistheid en zorgvuldigheid van de dienstverlening, bezien vanuit de toepasselijke professionele standaarden, beroepsregels en vaktechnische richtlijnen. Deze normen verschillen per discipline, maar vormen steeds het primaire referentiekader voor de beoordeling van kwaliteit.
    2. Ligt aan de dienst een dossier ten grondslag dat de dienst reproduceerbaar maakt? Reproduceerbaarheid betekent dat een derde, op basis van het dossier, kan begrijpen hoe de dienst tot stand is gekomen. Het gaat daarbij niet uitsluitend om het eindresultaat, maar om de gevolgde redeneringen, gemaakte afwegingen en relevante aannames. Zonder een deugdelijk dossier is kwaliteit niet toetsbaar en daarmee in professionele zin niet aantoonbaar.
    3. Is voldaan aan formele eisen en wettelijke verplichtingen? Dit betreft legal compliance: naleving van toepasselijke wet- en regelgeving, zoals eisen ten aanzien van onafhankelijkheid, privacy, dossierbewaring en andere formele randvoorwaarden. Deze eisen vormen geen substituut voor vaktechnische kwaliteit, maar zijn wel een noodzakelijke voorwaarde.

    Deze drie vragen maken zichtbaar dat kwaliteit meer omvat dan inhoudelijke juistheid alleen. Een dienst kan vaktechnisch correct zijn, maar alsnog tekortschieten wanneer zij niet navolgbaar is vastgelegd of wanneer niet aan formele eisen is voldaan.

    Dossiervorming bij adviesdiensten

    Bij bepaalde adviesdiensten is volledige reproduceerbaarheid van het resultaat niet altijd mogelijk. Strategisch advies, corporate finance-dienstverlening of andere vormen van maatwerkadvies kennen vaak een contextafhankelijk en niet-deterministisch karakter. Dit doet echter niets af aan de eis dat de totstandkoming van de dienst navolgbaar moet zijn.

    Ook bij dergelijke diensten moet het dossier ten minste inzicht geven in:

    • de aard en reikwijdte van de opdracht;
    • de relevante feiten en uitgangspunten;
    • de gehanteerde aannames;
    • de gemaakte afwegingen en keuzes;
    • en de wijze waarop tot het uiteindelijke advies is gekomen.

    Een praktische toetssteen hierbij is de vraag of de dienstverlening, op basis van het dossier, overtuigend kan worden toegelicht tegenover een derde, zoals een toezichthouder of rechter. Wanneer de totstandkoming van een dienst uitsluitend kan worden gereconstrueerd uit losse e-mails of een persoonlijke inbox, ontbreekt een dossier in professionele zin. Dossiervorming is geen archief van communicatie, maar een gestructureerde geschiedschrijving van professioneel handelen.

    Integriteit als risicodomein

    Integriteitsrisico’s hebben betrekking op de wijze waarop professionals omgaan met belangenconflicten, onafhankelijkheid, vertrouwelijkheid en ethische afwegingen. Deze risico’s manifesteren zich niet uitsluitend in incidenten, maar ook in structurele keuzes, beloningsprikkels en cultuur. Integriteit is daarmee zowel een individueel als organisatorisch risicodomein.

    Financiële risico’s

    Financiële risico’s zien op de continuïteit en weerbaarheid van de organisatie. Hieronder vallen onder meer risico’s met betrekking tot verdienmodellen, aansprakelijkheden, claims, financiering en afhankelijkheden van cliënten of markten. Financiële risico’s staan zelden op zichzelf en zijn vaak het gevolg van keuzes binnen andere risicodomeinen, met name kwaliteit en integriteit.

    Compliance als legal compliance

    In dit verband wordt met compliance uitsluitend legal compliance bedoeld: het voldoen aan toepasselijke wet- en regelgeving. Compliance vormt daarmee geen zelfstandig risicodomein naast kwaliteit en integriteit, maar een randvoorwaarde die deze domeinen doorkruist. De compliancefunctie als organisatorische rol wordt in latere paragrafen afzonderlijk besproken.

    Andere perspectieven op kwaliteit

    In de literatuur en praktijk bestaan uiteenlopende perspectieven op kwaliteit. Vanuit het perspectief van de cliënt wordt kwaliteit regelmatig gedefinieerd als het voldoen aan verwachtingen, of als ervaren toegevoegde waarde. Dit debat speelt al decennia binnen de professionele dienstverlening en is in zichzelf legitiem.

    In het kader van dit hoofdstuk wordt dat perspectief echter niet leidend geacht. De hier gehanteerde benadering van kwaliteit is primair normatief en toetsbaar van aard, en sluit aan bij de wijze waarop kwaliteit wordt beoordeeld door toezichthouders, tuchtrechters en in het civiele recht. Het betreft daarmee kwaliteit bezien vanuit het perspectief van compliance en professionele verantwoording, en niet vanuit klanttevredenheid of commerciële waardering.

    Risicoreacties

    Na het identificeren en analyseren van risico’s volgt de vraag hoe met deze risico’s wordt omgegaan. In de praktijk worden vier basisreacties onderscheiden: accepterenvermijdenoverdragen en beheersen. Deze reacties sluiten aan bij verschillende risicoprofielen en organisatieniveaus en zijn niet onderling hiërarchisch. Het kiezen van een risicoreactie is altijd een bewuste afweging.

    Accepteren

    Bij het accepteren van een risico wordt het risico bewust aanvaard zonder aanvullende beheersmaatregelen te treffen. Acceptatie impliceert niet dat het risico wordt genegeerd, maar dat het resterende risico wordt beschouwd als aanvaardbaar binnen de geldende risk appetite. Acceptatie kan zowel het gevolg zijn van een expliciete afweging als van de constatering dat verdere beheersing niet doelmatig of proportioneel is.

    Vermijden

    Vermijden houdt in dat activiteiten of omstandigheden die tot een risico leiden, geheel of gedeeltelijk worden beëindigd of niet worden aangegaan. Deze risicoreactie komt vooral in beeld wanneer risico’s de grenzen van de risk appetite structureel overschrijden of wanneer beheersmaatregelen onvoldoende effectief zijn. Vermijden kan ingrijpende gevolgen hebben voor de dienstverlening of strategische positionering van de organisatie. Vermijden ligt met name voor de hand als keuze wanneer een bruto risico de grenzen van de bruto risk appetite overschrijdt.

    Overdragen

    Bij overdracht wordt het risico geheel of gedeeltelijk bij een derde partij neergelegd. Dit kan bijvoorbeeld plaatsvinden door middel van verzekeringen, contractuele afspraken of uitbesteding. Overdracht betekent niet dat het risico volledig verdwijnt. In veel gevallen resteert een vorm van rest-risico, bijvoorbeeld ten aanzien van toezicht op de derde partij of reputatie-effecten.

    Beheersen

    Beheersen betreft het treffen van maatregelen die erop zijn gericht de kans op of de impact van een risico te verminderen. Dit kan variëren van procesaanpassingen en controles tot opleiding, cultuurmaatregelen en governance-interventies. Beheersing is zelden absoluut en vereist voortdurende aandacht om effectief te blijven.

    PDCA als leer- en beheersingsmechanisme

    De PDCA-cyclus (Plan-Do-Check-Act) wordt binnen professionele dienstverlening veelvuldig gebruikt als kader voor kwaliteitsborging en risicobeheersing. De cyclus biedt een logisch en overzichtelijk model om werkzaamheden te plannen, uit te voeren, te toetsen en waar nodig bij te stellen. In de context van risicobeheersing is PDCA primair te begrijpen als een leer- en verbetermechanisme, en niet als een afzonderlijk controle- of toezichtsinstrument.

    PDCA in de eerste lijn

    De PDCA-cyclus behoort integraal tot de verantwoordelijkheid van de eerste lijn. Het is de lijn die werkzaamheden uitvoert, risico’s veroorzaakt én beheerst. Dat geldt voor alle fasen van de cyclus. Plan, Do, Check en Act zijn geen afzonderlijke functies, maar onderdelen van één doorlopend proces binnen de primaire dienstverlening.

    Het plaatsen van (delen van) de PDCA-cyclus buiten de eerste lijn leidt tot rolverwarring en ondermijnt het leervermogen van de organisatie. In het bijzonder geldt dit voor de Check-fase.

    De Check-fase als interne controle

    De C uit PDCA betreft de interne toetsing van het eigen handelen. Het gaat hierbij om het vaststellen of werkzaamheden zijn uitgevoerd zoals bedoeld, of beheersmaatregelen zijn toegepast zoals ontworpen, en of uitkomsten aansluiten bij de gestelde normen en verwachtingen.

    Voor accountants en aanverwante professionals is deze fase herkenbaar als AO/IB: de administratieve organisatie en interne beheersing zoals die binnen de eerste lijn is ingericht. De Check-fase is daarmee geen externe beoordeling, maar zelfcontrole, ingebed in het primaire proces.

    PDCA en risicobeheersing

    Binnen het kader van risicobeheersing vervult PDCA een dubbele functie. Enerzijds ondersteunt de cyclus het consistent toepassen van beheersmaatregelen. Anderzijds maakt zij zichtbaar waar beheersing tekortschiet en waar bijsturing nodig is. De effectiviteit van risicobeheersing hangt daarmee in belangrijke mate af van de kwaliteit van de Check- en Act-fasen.

    PDCA biedt geen garantie dat risico’s worden uitgesloten. Wel faciliteert de cyclus dat afwijkingen worden gesignaleerd en dat van ervaringen wordt geleerd. In die zin is PDCA geen sluitstuk van risicobeheersing, maar een mechanisme om beheersing voortdurend te toetsen en aan te passen.

    Afbakening ten opzichte van monitoring en assurance

    Het is van belang PDCA scherp te onderscheiden van monitoring en assurance. Monitoring betreft het volgen en analyseren van processen en uitkomsten door een andere lijn dan de uitvoerende. Assurance ziet op het onafhankelijk geven van zekerheid over de opzet en werking van beheersing.

    Deze activiteiten maken geen onderdeel uit van de PDCA-cyclus zelf. Wanneer zij wel als zodanig worden gepositioneerd, ontstaat het risico dat verantwoordelijkheden verschuiven en dat de eerste lijn haar eigen leer- en controlefunctie verliest.

    Monitoring, assurance en de lijnen

    Bij de analyse en beheersing van risico’s wordt vaak onderscheid gemaakt tussen verschillende organisatielijnen. Dit onderscheid is bedoeld om verantwoordelijkheden te verduidelijken, maar leidt in de praktijk regelmatig tot verwarring, met name waar het gaat om monitoring en assurance.

    Monitoring

    Monitoring betreft het volgen, analyseren en signaleren van ontwikkelingen in processen, risico’s en beheersmaatregelen. Monitoring wordt uitgevoerd vanuit een andere positie dan de uitvoerende lijn en heeft tot doel inzicht te geven in de mate waarin beheersing functioneert.

    Monitoring maakt geen onderdeel uit van de PDCA-cyclus zelf. Waar PDCA is gericht op leren en bijsturen binnen de eerste lijn, is monitoring gericht op het verkrijgen van overzicht en het signaleren van patronen en afwijkingen vanuit een meer afstandelijke positie. Monitoring ondersteunt daarmee het bestuur en management bij hun verantwoordelijkheid voor risicobeheersing, maar vervangt deze niet.

    Assurance

    Assurance ziet op het onafhankelijk geven van zekerheid over de opzet, het bestaan en de werking van beheersmaatregelen. Dit vereist een positie die losstaat van zowel uitvoering als monitoring. Assurance veronderstelt daarmee het bestaan van een derde lijn.

    Binnen veel professionele dienstverleners, en in het bijzonder binnen accountantskantoren, is een dergelijke derde lijn in de praktijk beperkt aanwezig of geheel afwezig. Desondanks wordt in rapportages en governance-structuren regelmatig impliciet uitgegaan van een mate van assurance die feitelijk niet wordt geleverd.

    De feitelijke rolverdeling in de praktijk

    In de praktijk vervult de compliancefunctie vaak een hybride rol. In plaats van zich primair te richten op monitoring vanuit de tweede lijn, verschuift de compliancefunctie regelmatig naar activiteiten die behoren tot de Check-fase van de PDCA-cyclus binnen de eerste lijn. Daarmee wordt compliance feitelijk onderdeel van de uitvoering, terwijl de formele verantwoordelijkheid bij de eerste lijn blijft liggen.

    Deze verschuiving leidt tot een diffuus verantwoordelijkheidsbeeld. De eerste lijn verliest een deel van haar eigen leer- en controlefunctie, terwijl monitoring en assurance onvoldoende tot ontwikkeling komen. Het gevolg is dat risico’s wel worden besproken en gedocumenteerd, maar dat het zicht op de daadwerkelijke effectiviteit van beheersing beperkt blijft.

    Gevolgen voor risicobeheersing

    Wanneer monitoring en assurance niet helder zijn gepositioneerd, ontstaat het risico dat een organisatie zichzelf een mate van zekerheid toedicht die niet wordt waargemaakt. Het onderscheid tussen uitvoeren, volgen en beoordelen vervaagt, waardoor tekortkomingen in beheersing pas laat of niet worden onderkend.

    Een zorgvuldige risicoanalyse en -beheersing vereist daarom niet alleen aandacht voor maatregelen en processen, maar ook voor de positie van degene die deze observeert en beoordeelt.

    Audit, onderzoek en RCA

    Binnen het kader van risicobeheersing worden verschillende vormen van toetsing en analyse gebruikt. Audit, onderzoek en Root Cause Analysis (RCA) worden in de praktijk regelmatig door elkaar gehaald, terwijl zij een wezenlijk verschillende functie hebben. Een scherp onderscheid is nodig om deze instrumenten effectief en proportioneel in te zetten.

    Audit

    Een audit is gericht op het toetsen van de opzet, het bestaan en de werking van processen en beheersmaatregelen aan vooraf vastgestelde normen of criteria. De kern van een audit is normgerichtheid: het oordeel ontstaat door vergelijking met een referentiekader.

    Audits zijn bij uitstek geschikt om vast te stellen of beheersing aanwezig is en functioneert, maar minder geschikt om te verklaren waarom afwijkingen optreden. In het kader van risicobeheersing levert een audit daarmee inzicht in de mate van beheersing, niet in de achterliggende oorzaken van tekortkomingen.

    Onderzoek

    Onderzoek richt zich op het vaststellen van feiten en omstandigheden rondom een concrete gebeurtenis, melding of incident. Het doel is reconstructie: wat is er gebeurd, wanneer, door wie en onder welke omstandigheden.

    In tegenstelling tot audit is onderzoek niet primair normatief, maar descriptief. Het resultaat van een onderzoek is een feitelijk beeld, dat als basis kan dienen voor verdere beoordeling of besluitvorming. Onderzoek kan zowel binnen als buiten een formele auditcontext plaatsvinden.

    Root Cause Analysis

    Root Cause Analysis is gericht op het begrijpen van de onderliggende oorzaken van een probleem of incident. Waar audit en onderzoek zich richten op wat er is gebeurd of of beheersing aanwezig is, richt RCA zich op de vraag waarom een afwijking heeft kunnen ontstaan.

    RCA is geen schuld- of sanctiemechanisme, maar een leerinstrument. Het doel is niet het aanwijzen van individuen, maar het identificeren van structurele oorzaken, zoals gebrekkige processen, onduidelijke verantwoordelijkheden, culturele factoren of onjuiste aannames. In die zin sluit RCA direct aan bij het leerkarakter van de PDCA-cyclus.

    Samenhang en toepassing

    Audit, onderzoek en RCA vervullen elk een eigen rol binnen risicobeheersing. Zij zijn complementair, maar niet uitwisselbaar. Het toepassen van het verkeerde instrument op een probleem leidt tot beperkte of misleidende inzichten. Een audit zonder RCA laat oorzaken onverklaard; een RCA zonder feitelijke basis mist richting; onderzoek zonder normatief kader leidt niet tot beheersing.

    Effectieve risicobeheersing vraagt daarom om een bewuste keuze van het juiste instrument, passend bij het doel en de context.

    Terug naar de inhoudsopgave

    Klik hier voor de inhoudsopgave.

  • Zeven dagen drinken, eeuwig vechten

    Demonstratie tegen kruisraketten

    Op 21 november 1981 liep ik, toen net 12, mee in de grote demonstratie tegen de plaatsing van kernwapens, in de vorm van kruisraketten, op de luchmachtbasis in Woensdrecht. Ik kwam uit een nogal links pacifistisch gezin, waarvan de ouders PSP en PPR stemden, partijen die later zouden opgaan in GroenLinks/PvdA. Passend bij mijn opvoeding was ik links, tegen kernwapens, en ik was nog maar net mijn eigen politieke positie aan het bepalen. Die demonstratie werd een kantelpunt. Want het was daar dat ik voor het eerst Bots hoorde spelen, met een lied dat later kennelijk tot het lijflied van de SP en van iedere vakbondsactie, staking, of andere vergelijkbare activiteit uitgroeide: Zeven dagen lang.

    Wat zullen we drinken, zeven dagen lang?

    De tekst van het lied is op een melodie gezet van een Bretons drinklied, maar in de Botsversie verandert het al snel van een drinklied in iets heel anders. Ik verwijs naar de link voor de hele tekst, samenvattend komt deze neer op:

    1. Wat zullen we drinken? Zeven dagen lang. Er is genoeg voor iedereen.
    2. Eerst moeten we werken. Zeven dagen lang. Er is weer genoeg. We werken samen.
    3. Maar eerst moeten we vechten. Niemand weet hoe lang.

    In een simpele tekst die makkelijk mee te zingen is op een opzwepende melodie staat hier de blauwdruk van iedere utopische revolutie uitgeschreven. Ik verwijs naar de bekendste: de Franse revolutie, de Russische revolutie, de culturele revolutie van Mao, de MAGA revolutie. En in eigen land de beoogde revolutie van Forum voor Democratie bijvoorbeeld.

    Eerst wordt een soort utopisch luilekkerland voorgespiegeld. We zullen drinken, er is genoeg voor iedereen, dus sla het vat maar aan. Hoe lang? Zeven dagen.

    Dan blijkt er wel nog iets aan vooraf te gaan. We moeten wel werken. Het is immers de revolutie voor de arbeider, de gewone man, de bezorgde burger, het proletariaat. De revolutie draait niet om de adel, de intellectueel, de elite. En hoe lang is dit? Ook al zeven dagen.

    Maar dan blijkt er nog een couplet te zijn, en dat citeer ik even volledig:

    Eerst moeten we vechten –
    Niemand weet hoe lang!
    Eerst moeten we vechten
    Voor ons belang!

    Al van jongs af vroeg ik me af: als dat drinken met iedereen is, en als we werken in het belang van iedereen, met wie gaan we dan precies vechten? Later begon ik me ook af te vragen waarom dit dan geen zeven dagen is, maar “niemand weet hoe lang”.

    Ja, er is een echte zorg. Franse burgers, Russische arbeiders, Duitse burgers, bezorgde burgers in Nederland, er is altijd wel een groep waarvan je redelijk objectief kan zeggen: het is niet heel gek dat deze groep teleurgesteld en boos is en zich afkeert van een elite die het veel beter heeft en de macht niet wil delen.

    En dan komt een populistische leider met een mooi verhaal. We gaan de elite bestrijden, Amerika weer groot maken, Duitsland weer groot maken, Iran weer religieus maken, de koopkracht verbeteren (ja, Nederlandse populisten hebben iets kneuterigs). Hier hebben we het eerste couplet.

    Vervolgens wordt niet gepraat over oplossingen en er wordt al helemaal niet toegewerkt naar oplossingen. Nee, er moet gewerkt worden aan de revolutie, de beweging, de verandering. En daarin herkennen we ook wie precies de doelgroep is, de werkers. Tweede couplet.

    Maar zover komt het nooit. Er zijn permanente revoluties, de swamp wordt aan een stuk door gedrained. De vijanden van de revoluties, de buitenlandse agitators, de enemy within, of in Nederland de kamerleden van D66, zorgen er voor dat de utopie van de grote leider nooit bereikt wordt. Als in Nederland het PVV-kabinet, bestaande uit PVV en vazalpartijen van de PVV, valt, heeft het niet alleen volmaakt niets bereikt, het wijst alle eigen verantwoordelijkheid af met een “ze gaven ons de kans niet”. Dit is het derde couplet.

    Er is helemaal geen paradijselijk einddoel. Hoe de revolutie ook begint, wat haar optimistische verhaal ook is, zij wordt onmiddellijk overgenomen door de Robespierres van hun tijd. Het eerste couplet is de mythe, het tweede couplet de selectie, het derde couplet is het werkelijke doel. La Terreur is het middel om een nieuwe macht te consolideren nadat de revolutie de oude macht heeft verwijderd, want in het machtsvacuüm na een revolutie wint niet de meest idealistische, maar de meest meedogenloze. Het volk, dat uit het tweede couplet, was slechts de knokploeg om de nieuwe macht te vestigen. En de terreur houdt het volk, het hele volk, onder de duim.

    Niemand weet hoe lang? Jawel hoor. We moeten vechten, niet omdat er vijanden zijn die bestreden moeten worden, maar omdat we zelf de vijand zijn. De vijand van de nieuwe macht, van de populistische leider die het populus, het volk, haat en vreest. Door ze een onafgebroken strijd te geven worden zij onder de duim gehouden.

    Het eerlijke verhaal over revoluties werd uitstekend beschreven in Animal Farm; er zijn studies naar verricht en er zijn patronen bloot gelegd. En Bots, zonder het zelf helemaal door te hebben wellicht, beschreef het feilloos in hun strijdlied. George Orwell schreef overigens twee boeken die onlosmakelijk bij elkaar horen. Animal Farm beschrijft de dynamiek van de revolutie, 1984 beschrijft de consolidatie van de macht erna.

    De les van Bots: weest Antirevolutionair

    Die ontmoeting met de tekst van een strijdlied van Bots, toen ik 12 was, heeft mijn politieke positie vrij radicaal om doen slaan. Van behoorlijk extreem links naar antirevolutionair. Niet omdat ik de morele basis waaruit revoluties ontstaan misken. Maar omdat ik in dat lied voor het eerst hoorde wat ik sindsdien zo vaak bevestigd heb gezien uit de geschiedenissen van zovele revoluties. Steeds opnieuw populisme, structureel geen oplossingen, en telkens weer geweld als sluitstuk.

    Een niet aflatende strijd zonder doel, anders dan het doel bloed te laten vloeien tot in eeuwigheid.

  • Compliance in Accountancy


    Introduction

    The role of the Compliance Officer (CO) within accounting firms is relatively young in the Netherlands. It gained prominence with the introduction of the Wta (the Dutch Audit Firms Supervision Act) and continues to evolve. While the Three Lines of Defence model is widely accepted in the financial sector, its application within accountancy remains at an early stage. The compliance function typically fulfills a dual role: on the one hand, supporting the practice and operating close to the first line; on the other, monitoring and controlling, with an orientation toward the third line. In my observation, a genuine third line is largely absent in practice.

    (Note: I do not address Public Interest Entities (PIEs). Everything I write pertains to non-PIE accounting firms, including firms without a Wta license.)

    In this series of articles, I describe what compliance means in accounting practice, the role risk management plays in this context, and how both functions can be effectively integrated within a governance and risk management framework. Central to my view is that the Compliance Officer should report and advise broadly — both upon request and proactively — based on the organization’s objectives, the risks that threaten those objectives, and insights derived from audits, investigations, assessments, and, in practice, anything that comes to the CO’s attention. The interaction between compliance and risk management is a key theme throughout this series, as is the question of the appropriate degree of functional separation between the two.

    Contents

    (Please note: the table of contents below will consist of links to individual chapters once they have been written. Until then, some links will not yet be clickable.)

    1. Compliance: Judo with Risks
    2. Compliance in Accountancy
    3. Accounting Firms and RV-Regulated Practices
    4. The Regulatory Jungle
    5. Roles and Responsibilities
    6. Culture and Governance: The Playing Field of Compliance
    7. Risk Analysis and Risk Control
    8. Accountability and Oversight
    9. Quality and the Public Interest
    10. Practice Areas: Compilation, Tax, and Payroll
    11. Practice Areas: Advisory and Valuation
    12. Specific Duties and Special Obligations
    13. Internal Reporting and Integrity Systems

  • De rol die ik speel, dat ben ik echt

    Gerard Reve in de Vondelkerk

    Na het ontvangen van de P.C. Hooft-prijs in 1968, uit handen van minister Marga Klompé, spreekt Gerard Reve zijn dankwoord uit in de Vondelkerk. Het is geen ingetogen moment. Reve doet wat hij altijd doet: hij speelt zijn rol. Overdreven, ironisch, op het randje van het groteske. Hij noemt zichzelf een clown, een acteur, iemand die poseert.

    In mijn herinnering, in een uitzending die ik decennia geleden zag:

    Ja, ik ben een clown. Ik ben een acteur. Maar ik ben er van overtuigd: dat de rol die ik speel, dat ben ik echt.

    Het is een uitspraak die gemakkelijk kan worden afgedaan als paradox of als pose. Maar wie haar serieus neemt, hoort iets anders: een afwijzing van het idee dat waarheid schuilgaat achter vorm, en dat echtheid begint waar het spel ophoudt. Reve suggereert het tegendeel. Dat waarheid zich juist toont in vorm. Dat een rol geen leugen hoeft te zijn, maar een noodzakelijke voorwaarde om waarachtig te kunnen zijn.


    Authenticiteit en de mythe van het verborgen zelf

    Wat Reve zegt, botst frontaal met een hardnekkige moderne overtuiging. Veel mensen, en opvallend vaak pubers en adolescenten, geloven dat zij diep van binnen iemand anders zijn dan wat zij tonen. Dat hun ware zelf onzichtbaar blijft voor de buitenwereld, omdat omstandigheden, verwachtingen of rollen hen dwingen iets te spelen wat zij niet werkelijk zijn. Alsof echtheid pas begint waar vorm ophoudt. Jongeren uiten vaak hun frustratie over het idee dat de buitenwereld ze niet beoordeelt op wie ze zijn maar op wat ze laten zien. Naarmate mensen ouder worden maakt verzet hiertegen vaak plaats voor berusting.

    Die gedachte klinkt intuïtief aantrekkelijk, maar zij berust naar mijn overtuiging op een misvatting. Wie je bent, bestaat niet los van hoe je verschijnt. Wat zich niet toont, kan niet worden herkend, niet worden aangesproken, misschien zelfs niet worden gevormd. Een zelf dat nooit gestalte krijgt, blijft niet zuiver, maar leeg.

    Dat betekent niet dat iedere rol automatisch waarachtig is. Rollen kunnen vluchtwegen zijn, camouflage, zelfs bedrog. Maar daaruit volgt niet dat rol en waarheid elkaars tegenpolen zijn. Integendeel: wie weigert een rol te kiezen, weigert ook verantwoordelijkheid te nemen voor wie hij wil zijn. Vormloosheid is geen diepte, maar uitstel.

    In dat licht krijgt Reve’s uitspraak haar scherpte. Hij verdedigt niet het doen-alsof, maar het gekozen masker. De rol die hij speelt is geen toevallig theater, maar een bewuste vorm waarin hij zichzelf kan dragen. Authentiek is hier niet wat spontaan opwelt, maar wat met overtuiging wordt aangenomen.

    Authenticiteit is geen archeologische zoektocht naar een verborgen kern. Zij is een daad. Een keuze. En die keuze vraagt vorm.

    Maskers vóór de moderniteit

    Het wantrouwen tegen rollen en maskers is geen tijdloos gegeven. Integendeel, in veel culturen vóór de moderniteit gold juist het omgekeerde. Het masker was geen middel om iets te verbergen, maar een manier om iets te laten verschijnen. Wie een masker opzette, werd niet minder zichzelf, maar méér dan zichzelf. Niet in de zin van fictie, maar van presentie.

    In de Griekse tragedie droegen acteurs maskers niet om hun identiteit te verhullen, maar om haar te overstijgen. Het masker maakte het mogelijk dat een mens iets droeg wat groter was dan hijzelf: een god, een held, een schuld, een lotsbestemming. Zonder masker was er geen tragedie, maar ook geen waarheid. Het gelaat was te klein voor wat getoond moest worden.

    Iets vergelijkbaars zien we in rituele culturen die wij gemakshalve “primitief” noemen. Het masker is daar geen spelobject en geen decoratie, maar een instrument. Het stelt iets present wat anders afwezig blijft: een voorouder, een geest, een macht. Degene die het masker draagt, doet niet alsof hij iemand anders is; hij neemt verantwoordelijkheid voor wat hij oproept. Het masker verplicht. Het vraagt discipline, voorbereiding, soms zelfs morele zuivering. Juist daarom is het geen vrijblijvend toneel.

    Dat perspectief staat haaks op de moderne gedachte dat echtheid samenvalt met het afleggen van alle vormen. Voor wie zo denkt, is het masker per definitie verdacht: een laag die ertussen zit, een obstakel tussen het innerlijke en het uiterlijke. Maar historisch gezien was het masker juist de brug tussen die twee. Het maakte zichtbaar wat anders ongezegd, ongezien of ondraaglijk zou blijven.

    Wie dat begrijpt, ziet ook waarom de moderne afkeer van rollen zo vaak uitloopt op leegte. Als alle vormen verdacht zijn, rest slechts een vaag beroep op een innerlijk dat zich nooit hoeft te tonen. Het masker verdwijnt, maar wat ervoor in de plaats komt is geen diepte, slechts stilte.

    Camille Paglia en de personae

    Waar Gerard Reve dit inzicht literair en existentieel formuleert, heeft Camille Paglia het systematisch uitgewerkt. Paglia is een Amerikaanse cultuurcriticus, kunsthistoricus en essayist, bekend om haar polemische stijl en haar weigering om zich te voegen naar academische of ideologische orthodoxie. Ze noemt zichzelf feministe, maar wordt door veel feministen verafschuwd. Juist dat spanningsveld maakt haar hier interessant.

    Paglia’s bekendste werk, Sexual Personae, is geen pamflet en geen moreel betoog, maar een cultuurgeschiedenis. Daarin onderzoekt zij hoe westerse kunst en literatuur doordrenkt zijn van seksualiteit, macht en stijl. Haar centrale stelling is ontluisterend eenvoudig: cultuur ontstaat niet ondanks eros, maar door eros. Niet door het temmen van lichamelijkheid, maar door haar vorm te geven.

    Daarmee keert Paglia zich tegen een modern feminisme dat seksualiteit vooral benadert in termen van onderdrukking, slachtofferschap en machtsmisbruik. Niet omdat die aspecten niet bestaan, maar omdat zij volgens haar niet het hele verhaal zijn. Eros is voor Paglia een natuurkracht: ambivalent, gevaarlijk, creatief. Wie haar wil neutraliseren, verliest niet alleen risico, maar ook schoonheid, stijl en betekenis.

    Precies hier introduceert Paglia het begrip persona. De persona is geen masker om iets te verhullen, maar een culturele vorm waarin rauwe driften hanteerbaar worden. Stijl, pose, ritueel en zelfs overdrijving zijn geen oppervlakkige franje, maar noodzakelijke middelen om menselijke intensiteit dragelijk te maken. Zonder persona geen kunst, geen cultuur en uiteindelijk ook geen vrijheid.

    Paglia’s feminisme bestaat dan ook niet uit het afwerpen van rollen, maar uit het bewust kiezen ervan. Zij verdedigt het recht van mensen, en in het bijzonder vrouwen, om zich te presenteren, te verleiden, te overdrijven en zich een vorm aan te meten, zonder dat dit automatisch als zelfverloochening of onderwerping wordt geduid. Wie vorm kiest, capituleert niet maar neemt positie in.

    In die zin sluit Paglia naadloos aan bij wat Reve intuïtief formuleerde. Ook zij verzet zich tegen het idee dat waarheid pas verschijnt wanneer alle maskers zijn afgelegd. Integendeel, zonder persona verdampt het zelf tot iets vaags en ongrijpbaars. Authenticiteit is bij haar geen natuurlijke toestand, maar een culturele prestatie.

    Dat maakt haar omstreden. Niet omdat zij geen oog zou hebben voor machtsverhoudingen, maar omdat zij weigert menselijke expressie te reduceren tot moraal. Zij neemt eros, stijl en vorm serieus en dat is voor veel moderne lezers ongemakkelijk. Maar precies daarin ligt haar waarde voor dit betoog: zij laat zien dat het masker niet het probleem is, maar de voorwaarde.

    Ambt, rol en presentie

    Ook binnen het katholicisme is het idee dat waarheid verschijnt in een rol, niet vreemd. Integendeel. Het kerkelijk ambt is van meet af aan opgevat als iets wat wordt aangenomen, gedragen en volgehouden. Diaken, priester en bisschop zijn geen beschrijvingen van een innerlijke gesteldheid, maar namen voor een positie die iemand bewust inneemt. Men is het niet vanzelf; men wordt het, en blijft het alleen door het te leven.

    Het ambt is daarbij geen toneelstuk. De diaken die dient, de priester die het Eucharistisch wonder voltrekt en de sacramenten bedient, de bisschop die leidt en onderwijst, doen niet alsof zij iets anders zijn dan zij zijn. Zij stellen iets, of nauwkeuriger Iemand, present. Niet zichzelf, maar een werkelijkheid die hen overstijgt. Dat vraagt om vorm, om ritueel, om vaste woorden en handelingen. Zonder die vorm zou het ambt niet dieper worden, maar onbestaanbaar worden.

    Opvallend is dat deze rollen niet worden gelegitimeerd door een beroep op innerlijke authenticiteit. Niemand wordt diaken omdat hij zich diep van binnen zo voelt. Niemand wordt priester omdat hij “zichzelf wil zijn”. Het tegenovergestelde is het geval. De rol wordt aangenomen, vaak met aarzeling, soms tegen de eigen voorkeur in. Juist daarin schuilt haar ernst. De vorm wordt niet gekozen om het eigen innerlijk te bevestigen, maar om het eigen leven in dienst te stellen van iets en Iemand die groter is.

    Dat maakt het ambt kwetsbaar en zwaar. Wie een rol draagt die meer is dan privé-expressie, kan zich niet verschuilen achter spontaniteit. De vorm verplicht. Zij legt een maat aan. De rol moet worden volgehouden, ook wanneer het gevoel achterblijft. Niet omdat gevoel onbelangrijk is, maar omdat waarheid niet samenvalt met stemming.

    In dat opzicht sluit het ambt naadloos aan bij wat eerder is beschreven. Ook hier is het masker geen bedrog, maar een verantwoordelijkheid. De rol is geen ontsnapping aan het zelf, maar een manier om het zelf te disciplineren, te richten en te laten verschijnen. Wat wordt getoond is niet “wie ik ben diep van binnen”, maar wie ik kies te zijn in relatie tot anderen.

    Wie dit begrijpt, ziet dat het katholieke wantrouwen tegen vormloosheid geen conservatieve reflex is, maar een antropologisch inzicht. Zonder rol geen presentie. Zonder vorm geen waarheid die gedeeld kan worden. En zonder keuze geen authenticiteit die standhoudt.

    Keuze, vorm en het moderne zelf

    Wat in het voorafgaande zichtbaar werd in literatuur, cultuur, ritueel en ambt, laat zich ook filosofisch doordenken. Niet als sluitstuk, maar als verduidelijking. Twee denkers zijn hier bijzonder behulpzaam: Friedrich Nietzsche en Charles Taylor. Beiden vertrekken vanuit de moderniteit, maar trekken daaruit tegengestelde conclusies. Juist in die spanning wordt duidelijk waar de verwarring rond authenticiteit vandaan komt.

    Nietzsche keert zich fel tegen het idee dat de mens een vaste, gegeven essentie bezit die slechts ontdekt hoeft te worden. Voor hem is het zelf geen kern, maar een opgave. De mens wordt wie hij is door keuzes, door stijl, door de manier waarop hij zijn leven vormgeeft. Niet toevallig speelt esthetiek bij Nietzsche zo’n grote rol. Vorm, houding en zelfinterpretatie zijn geen oppervlakkige toevoegingen, maar constitutief voor wie iemand is.

    Zijn beroemde aansporing word wie je bent is dan ook geen uitnodiging tot introspectie, maar tot schepping. Zij veronderstelt dat het zelf nog niet samenvalt met zichzelf. Authenticiteit betekent hier niet trouw blijven aan een innerlijke waarheid, maar verantwoordelijkheid nemen voor een gekozen vorm. Wie zichzelf serieus neemt, kan zich niet verschuilen achter spontaniteit of natuur. Vorm wordt plicht.

    Dat maakt Nietzsche ongemakkelijk. Zijn denken laat weinig ruimte voor slachtofferschap en nog minder voor onschuld. Wie zichzelf moet maken, draagt ook de last van mislukking. Juist daarom is zijn denken zo relevant voor dit betoog. Het ontneemt authenticiteit haar romantische onschuld en plaatst haar in het domein van keuze, discipline en stijl.

    Waar Nietzsche provoceert, analyseert Charles Taylor. In Sources of the Self beschrijft hij hoe het moderne zelf historisch is ontstaan. Taylor laat zien dat het idee van een innerlijk, authentiek zelf geen tijdloos gegeven is, maar het resultaat van morele verschuivingen, religieuze breuken en culturele heroriëntaties. Het zelf wordt in de moderniteit naar binnen verplaatst, maar blijft tegelijkertijd afhankelijk van betekeniskaders die het zelf niet zelf voortbrengt.

    Volgens Taylor kan niemand zichzelf begrijpen zonder een morele horizon: een kader van waarden, verhalen en idealen waarin keuzes betekenis krijgen. Authenticiteit is dan ook nooit louter individueel. Zij veronderstelt taal, traditie en gedeelde vormen. Zonder die vormen verwordt authenticiteit tot een leeg gebod: wees jezelf, zonder te zeggen wat dat betekent of waaraan dat te toetsen valt.

    Hier raakt Taylor precies aan de kern van de moderne misvatting. Wie authenticiteit loskoppelt van vorm en rol, denkt vrijheid te winnen, maar verliest juist richting. Het innerlijk wordt onaantastbaar, maar ook onzegbaar. Wat resteert is een zelf dat zich voortdurend miskend voelt, omdat het weigert zich te tonen in een vorm die aanspreekbaar is.

    Samen maken Nietzsche en Taylor duidelijk wat hiervoor al zichtbaar werd. Authenticiteit is geen toestand die men aantreft door lagen af te pellen, maar een verhouding die men aangaat. Zij ontstaat waar iemand positie kiest, vorm aanneemt en bereid is daarop aangesproken te worden. Niet het ontbreken van een masker maakt iemand echt, maar de moed om een masker te kiezen en dat te dragen.

    In dat licht bezien is de moderne afkeer van rollen geen bevrijding, maar een verarming. Zij verwart vormloosheid met diepte en vrijblijvendheid met waarheid. Wat zij mist, is precies wat Reve, Paglia, het ritueel en het ambt ieder op hun eigen wijze laten zien: dat het zelf pas werkelijk verschijnt waar het zich bindt aan vorm.

    Conclusie: authenticiteit herwonnen

    Wat al deze lijnen met elkaar verbindt, is een misverstand dat hardnekkiger is dan het lijkt. De gedachte dat authenticiteit begint waar rollen eindigen. Dat men pas echt wordt wanneer alle vormen zijn afgelegd. Dat wie speelt, zich verbergt, en wie zich toont, zich verraadt. Het is een aantrekkelijk idee, maar het houdt geen stand.

    Wie geen rol durft te kiezen, kiest niet voor waarheid, maar voor onzichtbaarheid. Wie zich verschuilt achter een innerlijk dat nooit gestalte krijgt, onttrekt zich aan aanspreekbaarheid. Niet het masker dient als schuilplaats, maar het innerlijk. Het masker is juist de vorm waarin men zich uit. Vormloosheid is geen diepte, maar uitstel. En vrijblijvendheid is geen vrijheid.

    Authenticiteit vraagt om keuze. Om het aannemen van een vorm die niet vanzelf spreekt, die discipline vraagt en verantwoordelijkheid oplegt. Het masker dat zo wordt gekozen, is geen leugen, maar een belofte. Het toont niet alleen wie iemand is, maar ook wie hij bereid is te zijn.

    Dat inzicht verschijnt steeds in hetzelfde patroon: waarheid wordt niet gevonden achter de vorm, maar in de vorm. Het masker is, zo bezien, dubbel authentiek. Het toont het zelf in vorm en het toont het zelf in de keuze voor die vorm.

    Wie dat eenmaal ziet, hoeft niet langer te kiezen tussen echtheid en rol. De rol die men speelt, dat is men echt. En precies daarin wordt authenticiteit herwonnen, niet als gevoel, maar als daad.

  • Onsterfelijk als verhaal

    De narratieve aap

    In mijn eerdere stukken over PacMan gebruikte ik een gedachte-experiment dat ik hier opnieuw nodig heb. Stel je een PacMan voor die zich niet bewust is van de hardware waarop hij draait. Hij kent geen CPU, geen geheugen, geen elektriciteit, geen programmeur. Voor ons is zijn wereld een raster van pixels en regels code. Voor hem is het de enige werkelijkheid die bestaat: een doolhof met muren, gangen, vijanden, voedsel, dreiging en doel. Dat die wereld voor ons slechts een afbeelding is, maakt haar voor hem niet minder echt.

    Die PacMan leeft, voor zover een gedachte-experiment dat toelaat, in een gesloten universum. Alles wat hij kan waarnemen, alles wat hij kan zijn, alles wat hij kan vrezen of hopen, speelt zich af binnen de semantiek van dat doolhof. Buiten die betekenisruimte is voor hem niets. Hij kan niet “boven” zijn wereld uitstijgen om haar te bekijken zoals wij dat doen. Hij is zijn wereld.

    Stel je nu iets radicalers voor: een Pac-Man die zijn wereld kan veranderen. Niet door de hardware te manipuleren, want hardware bestaat voor hem niet, maar door verhalen te vertellen. Door betekenis toe te kennen. Door nieuwe verbanden te leggen. Door te zeggen: “dit is een vijand”, “dit is een veilige plek”, “dit is een doel”, “dit is een belofte”. In zo’n wereld is het vertellen van een verhaal geen beschrijving achteraf, maar een scheppende daad. Wat geen plaats heeft in het verhaal, bestaat eenvoudigweg niet. Wat wél wordt verteld, krijgt werkelijkheid.

    Dat is geen sciencefiction. Dat is precies hoe menselijke werkelijkheid functioneert.

    Daniel Dennett en Yuval Harari noemen de mens de narrative animal: een wezen dat zichzelf en zijn wereld niet ervaart als een verzameling fysische toestanden, maar als een doorlopende vertelling. Wij leven niet in een kale ruimte van objecten, maar in een landschap van betekenissen. Vriend. Vijand. Schuld. Liefde. Verantwoordelijkheid. Hoop. Ze bestaan niet als natuurfeiten, maar als elementen van een verhaal dat wij met elkaar blijven vertellen.

    Identiteit is daarom geen ding dat je bezit, maar een narratief proces. Ik ben het verhaal dat ik over mezelf kan blijven voortzetten: wie ik was, wie ik ben, wie ik denk te worden. Wanneer dat verhaal breekt, door ziekte, trauma of dementie, breekt niet alleen het geheugen, maar de persoon zelf. En wanneer iemand sterft, verdwijnt niet meteen alles wat hij was: hij leeft voort in de verhalen die anderen over hem blijven dragen, in de beloftes die hij heeft achtergelaten, in de sporen die hij in andere levens heeft getrokken.

    Wij zijn, net als die denkbeeldige PacMan, opgesloten in een wereld die voor ons volledig werkelijk is, maar die alleen bestaat bij de gratie van betekenis. Wij kennen de “hardware” van de werkelijkheid niet. Wij kennen alleen de verhalen waarin zij zich aan ons toont. En binnen die verhalen, niet daarbuiten, worden dingen werkelijk, belangrijk, heilig of verwerpelijk.

    Als dat zo is, dan krijgt een oude theologische vraag ineens een nieuwe scherpte:

    wat betekent het eigenlijk om te zeggen dat een mens een ziel heeft?

    De ziel als informatiedrager

    Vrijwel alle grote religieuze tradities kennen een onderscheid tussen wat een mens lijkt te zijn en wat hij werkelijk is. In het christendom heet dat onderscheid lichaam en ziel. In hindoeïsme en boeddhisme spreken we over ātman en samsara, over een innerlijk zelf dat door reeksen van levens heen reist. In allerlei vormen van reïncarnatiegeloof is het lichaam een tijdelijk voertuig, terwijl de ziel de ware drager van identiteit is. Het lichaam komt en gaat; het zelf blijft.

    Wat al deze tradities delen, is een intuïtie: wie ik ben, valt niet samen met mijn huidige fysieke verschijning. Er is iets dat mij tot mij maakt, en dat iets kan blijkbaar in principe los van dit lichaam gedacht worden.

    Maar zodra we die intuïtie proberen te concretiseren, lopen we vast. Wat is die ziel dan? Is zij een onstoffelijk object? Een geestelijke substantie? Een soort kosmische reiziger die lichamen betreedt en verlaat? Dat beeld voelt vertrouwd, maar het verklaart niets. Het schuift het probleem alleen op: wat is zo’n ding, en hoe draagt het een identiteit?

    De moderne wetenschap heeft het probleem alleen maar scherper gemaakt. Persoonlijkheid, herinneringen, karaktertrekken, zelfs morele intuïties blijken sterk verbonden met de werking van het brein. Beschadig een bepaald stukje hersenweefsel en iemand wordt letterlijk een ander mens. Dat is geen ontkenning van de ziel, maar het maakt wel duidelijk dat identiteit geen los zwevend object is dat toevallig informatie in het brein opslaat. Het brein is het dragende systeem van die informatie.

    Daarmee wordt een andere beschrijving van de ziel steeds plausibeler: niet als een ding, maar als een hoogwaardig informatieverwerkend systeem. De ziel is dan niet een extra laag bovenop het lichaam, maar het patroon van geheugen, betekenis, intentie en zelfverwijzing dat een mens tot persoon maakt. Zij is niet waar de informatie ligt, maar hoe zij wordt georganiseerd, verbonden en geïnterpreteerd.

    Dat is precies waarom Thomas van Aquino, eeuwen vóór de neurowetenschap, al weigerde de ziel als een zelfstandig object te beschouwen. In de Summa Theologiae schrijft hij:

    “Anima non est hoc aliquid.”
    De ziel is geen ‘dit-ding’. (ST I, q. 75, a. 2)

    En even kernachtig:

    “Anima est forma corporis.”
    De ziel is de vorm van het lichaam. (ST I, q. 76, a. 1)

    De ziel is voor Thomas geen spook in de machine, maar het organiserende principe dat maakt dat deze materie een levende, menselijke persoon is. Daarom noemt hij het voortbestaan van de ziel na de dood ook een gebrekkige toestand: een mens hoort niet een losse ziel te zijn, maar een belichaamde eenheid.

    In moderne termen zouden we zeggen: de ziel is geen bestand dat je kunt kopiëren, maar het lopende proces dat informatie tot identiteit maakt. Het narratief dat zichzelf blijft bijwerken. Trauma, dementie en hersenbeschadiging zijn daarom geen randverschijnselen, maar existentiële verstoringen: ze tasten het informatiesysteem aan dat iemand tot zichzelf maakt.

    De ziel is dus geen onsterfelijke kern die ergens veilig buiten de wereld staat. Zij is een fragiele, maar rijke vorm van organisatie: een patroon dat alleen bestaat zolang het verteld, herinnerd en gedragen wordt. Dat geldt voor het individuele leven, maar ook voor grotere verbanden. Families, culturen, religies, kerken, het zijn geen dingen, maar narratieve systemen die zichzelf doorgeven in de tijd.

    En daarmee wordt de vraag naar onsterfelijkheid fundamenteel anders. Niet: welk stukje van mij ontsnapt aan de dood?

    Maar: in welk groter informatiesysteem kan mijn verhaal opgenomen blijven?

    Daarmee is het mensbeeld nu scherp genoeg om iets te durven zeggen over God; niet als een wezen tussen andere wezens, maar als iets wat zich tot betekenis verhoudt zoals de ziel zich tot het lichaam verhoudt.

    Dat is het punt waarop Johannes 1 binnenstapt.

    Het woord

    “In den beginne was het Woord.”

    De proloog van het Johannesevangelie is een van de meest geciteerde en tegelijk minst serieus genomen teksten uit het christendom. Meestal wordt hij gelezen als poëzie, als mystiek, als een soort verheven voorwoord. Maar Johannes schrijft hier geen sfeertekst. Hij doet iets radicaals: hij definieert wat God is.

    Het Griekse woord dat hier staat is Λόγος, Logos in Latijns schrift. Dat betekent niet alleen “woord”, maar ook “rede”, “betekenis”, “structuur”, “dat wat samenhang geeft”. In de wereld van Johannes was de Logos datgene waardoor de kosmos geen chaos was, maar een begrijpelijke, ordelijke werkelijkheid. Niet een ding in de wereld, maar het principe waardoor de wereld überhaupt iets kan betekenen.

    Johannes schrijft:

    In den beginne was de Logos,
    en de Logos was bij God,
    en de Logos was God.
    (Johannes 1:1)

    Dat is een merkwaardige zin. De Logos is niet iets dat God heeft. Het is God. Dat betekent dat God in deze tekst niet wordt opgevat als een superwezen met macht en eigenschappen, maar als datgene wat werkelijkheid tot betekenis maakt. God is niet een object in het universum, maar de grond waarop betekenis mogelijk is.

    De grote kerkvaders lazen dit precies zo. Augustinus schrijft in De Trinitate:

    “Verbum Dei est ratio et sapientia Dei.”
    Het Woord van God is Gods verstand en wijsheid.

    Met andere woorden: het Woord is niet een geluid, maar het innerlijke betekenissysteem van God zelf. Athanasius zegt in De Incarnatione dat door de Logos de wereld begrijpelijk en samenhangend is. En paus Benedictus XVI vatte dat in zijn beroemde Regensburglezing kernachtig samen:

    Niet handelen volgens de rede is in strijd met Gods natuur.

    God is dus geen willekeurige macht, geen blinde wil, geen mythisch wezen. God is Logos: rede, betekenis, samenhang. Dat sluit naadloos aan bij wat we in de vorige secties zagen. De ziel is geen ding, maar een patroon van betekenis. De mens is een narratief wezen. Werkelijkheid is voor ons niet primair fysisch, maar semantisch.

    Johannes gaat nog verder. Hij schrijft:

    En het Woord is vlees geworden.
    (Johannes 1:14)

    Dat is misschien wel de meest radicale zin in de christelijke traditie. Niet: God gebruikte een mens. Niet: God verscheen als een mens. Maar: betekenis werd lichaam. De Logos, dat wat de wereld tot wereld maakt, nam de vorm aan van een concrete, historische, kwetsbare menselijke levensloop.

    Incarnatie is dus niet een bovennatuurlijk spektakel, maar een ontologische uitspraak: dat wat de wereld draagt als betekenis, heeft zich laten kennen binnen een menselijk verhaal.

    En hier sluit alles wat we eerder hebben opgebouwd op elkaar aan. Als de ziel een informatiesysteem is dat een leven tot een verhaal maakt, en als God de Logos is, het veld van betekenis waarin alle verhalen kunnen bestaan, dan is de verhouding tussen God en mens niet die van twee objecten, maar die van verhaal en context, van betekenis en drager.

    God is niet het grootste ding in het universum.

    God is het geheel waarin alle dingen betekenis krijgen.

    Maar dan rijst onmiddellijk de vraag:

    als God Logos is, als God betekenis en verhaal is, wat betekent dat dan voor zijn “bestaan”?

    Dat is waar Mozes bij de brandende struik plotseling zijn gewicht krijgt.

    “Ik ben”

    Wanneer Mozes bij de brandende struik vraagt wie het is die hem zendt, krijgt hij geen naam in de gewone zin. God zegt niet: “Ik ben dit” of “Ik ben dat”. Hij zegt:

    Ehyeh asher ehyeh — Ik ben die Ik ben.
    (Exodus 3:14)

    Dat is geen ontologische definitie zoals een filosoof die zou geven. Het is ook geen beschrijving van een eigenschap. Het is een weigering om zich als een ding te laten vastleggen. God zegt niet dat Hij bestaat zoals een berg bestaat, of een mens bestaat, of een geest bestaat. Hij zegt alleen: Ik ben.

    In het Hebreeuws is dat nog radicaler dan in vertaling. Ehyeh is een werkwoordsvorm: zijn als beweging, als aanwezigheid, als voortdurende actualiteit. God definieert zichzelf niet als een zijnde, maar als zijn zelf. Dat is waarom de klassieke theologie later zou spreken over God als actus purus: geen object in de wereld, maar het gebeuren van zijn zelf.

    Dat sluit naadloos aan bij wat we in de vorige sectie zagen over de Logos. Als God geen ding is, maar Logos, betekenis, samenhang, verstaanbaarheid, dan kan Hij ook niet bestaan zoals dingen bestaan. Een verhaal bestaat niet zoals een steen bestaat. Het is er. Het werkt. Het vormt werkelijkheden. Maar je kunt het niet aanwijzen als object. Het is een zijnswijze, geen entiteit.

    In die zin is “God als verhaal” geen poëtische metafoor, maar een precieze ontologische uitspraak. God is dat wat is in de vorm van betekenis. Niet een actor in het verhaal, maar het veld waarin verhalen kunnen zijn. Dat is waarom Hij zich kan openbaren in woorden, beloften, geboden en geschiedenissen zonder ooit tot een object gereduceerd te worden.

    Wanneer Johannes zegt dat de Logos God is, en wanneer Exodus laat zien dat God “Ik ben” is, dan wijzen die twee teksten in dezelfde richting: God is geen iets. God is dat het iets kan betekenen. Het dragende weefsel van verstaanbaarheid zelf.

    Dat is ook waarom incarnatie zo vreemd en zo centraal is. “Het Woord is vlees geworden” betekent niet dat een bovennatuurlijk wezen een lichaam aantrok. Het betekent dat betekenis zich heeft laten kennen binnen een concrete, eindige levensloop. Dat het verhaal een lichaam heeft gekregen. Niet om op te houden God te zijn, maar om als God in de wereld leesbaar te worden.

    God als Logos.

    God als “Ik ben”.

    God als het verhaal dat werkelijkheden mogelijk maakt.

    En als dat zo is, dan wordt de vraag naar onsterfelijkheid opnieuw onontkoombaar: niet als het voortbestaan van een ziel-ding, maar als het voortbestaan van betekenis.

    Onsterfelijk als verhaal

    Wanneer onsterfelijkheid wordt voorgesteld als het eindeloze voortbestaan van een ziel-ding, roept dat bijna vanzelf het beeld op van een individu dat ergens blijft rondzweven: dezelfde persoon, met dezelfde herinneringen, losgemaakt van tijd en lichaam. Maar wie de vorige stappen serieus neemt, kan dat beeld niet meer vasthouden. De ziel is geen object. Zij is een patroon, een narratief informatiesysteem. En wat geen ding is, kan ook niet op de manier van dingen bestaan.

    De vraag is dus niet: waar ben ik na mijn dood?

    De vraag is: in welk verhaal blijf ik bestaan?

    Dat klinkt misschien vaag, maar het is in feite uiterst concreet. Ieder mens leeft al tijdens zijn leven in verhalen die groter zijn dan hijzelf: familiegeschiedenissen, vriendschappen, gemeenschappen, tradities, instituties. Wie wij zijn, wordt voortdurend mede gevormd door die grotere narratieven. En wanneer wij sterven, verdwijnen wij niet uit de werkelijkheid. Wij leven voort in herinneringen, in beloften die wij hebben gedaan en die nog gelden, in wonden die wij hebben geslagen, in liefde die nog werkt. Dat is geen symbolisch voortbestaan. Dat is hoe betekenis in de tijd functioneert.

    Voor mij is dat grotere verhaal, waarin mijn leven is ingebed, heel concreet: het verhaal van de Kerk. Niet de Kerk als organisatie, maar de Kerk als levend narratief dat teruggaat op een kleine groep mensen rond Jezus van Nazaret en zich sindsdien, door tweeduizend jaar geschiedenis heen, heeft voortgezet. Een verhaal van verkondiging, verraad, heiligheid, mislukking, bekering en trouw. Een verhaal dat mensen heeft voortgebracht, gevormd, gebroken en opnieuw samengebracht.

    Wanneer Jezus in het Matteüsevangelie zegt dat de poorten van de hel zijn Kerk niet zullen overweldigen (Matteüs 16:18), belooft hij geen onfeilbare organisatie. Hij belooft de duurzaamheid van een verhaal. Dat wat in hem begonnen is, de Logos die vlees werd, zal niet uit de wereld verdwijnen. Het zal blijven worden verteld, gevierd, bevochten en gedragen.

    De Catechismus van de Katholieke Kerk spreekt in de eschatologie opvallend voorzichtig over tijd. Wij wachten niet op een eindtijd die ergens in de toekomst begint, maar leven al in de laatste tijden. De nieuwe schepping is begonnen, maar nog niet voltooid. De geschiedenis van de wereld en de geschiedenis van het heil zijn niet twee gescheiden lijnen, maar één doorlopende beweging van betekenis.

    Onsterfelijkheid ligt in dat licht niet in een privé-bestaan na de dood, maar in de opname van mijn leven in dat grotere, blijvende verhaal. Ik ben onsterfelijk voor zover wat ik was en deed en liefhad, opgenomen blijft in de Logos die de Kerk draagt. Niet omdat ik als individu oneindig blijf, maar omdat mijn verhaal niet uit het verhaal van God kan vallen.

    Dat is geen verarming van de christelijke hoop. Het is haar radicale verdieping. Want wat hier wordt beloofd, is niet dat ik mezelf voor eeuwig behoud, maar dat niets wat werkelijk betekenis had ooit verloren gaat.

    Geen ketterij

    Wat hier is gezegd over God, ziel en onsterfelijkheid klinkt voor veel oren ongewoon. Maar de vraag is niet of het vertrouwd klinkt. De vraag is of het botst met wat de Kerk werkelijk leert.

    Om dat te toetsen, moeten we niet naar populaire beelden kijken, maar naar de Catechismus. Ik gebruik de Engelse versie, omdat het Vaticaan geen Nederlandse versie op haar website heeft gezet.

    1. God is geen ding

    De Catechismus is hier opvallend helder:

    “God is one, but not solitary.” (CCC 254)

    Dat klinkt triviaal, maar het zegt iets fundamenteels: God is geen individu in de rij van andere individuen. Hij is geen zijnde naast andere zijnden. En nog explicieter:

    “God transcends all creatures. We must therefore continually purify our language of everything in it that is limited, image-bound or imperfect.” (CCC 42)

    God is dus niet te vangen in categorieën die we op dingen toepassen. Dat sluit naadloos aan bij Exodus 3:14: Ik ben. Geen object. Geen soort. Geen plaats in een ontologische inventaris.

    Dat betekent dat wanneer we God aanduiden als Logos, als betekenis, rede, samenhang, we Hem niet reduceren tot een metafoor, maar juist wegblijven van een valse objectificatie.


    2. Christus: het Woord werd vlees

    De Catechismus verwoordt Johannes 1 letterlijk:

    “The Word became flesh to make us ‘partakers of the divine nature.’” (CCC 460)

    En ook:

    “The Son of God… worked with human hands; he thought with a human mind, acted with a human will, and loved with a human heart.” (CCC 470)

    Hier staat geen idee van een goddelijk ding dat een menselijk ding bestuurt. Hier staat: de Logos zelf, Gods wijze van zijn, heeft zich volledig uitgedrukt in een menselijk leven.

    Christus is dus niet God plus mens, maar God als menselijk verteld leven. Precies wat Johannes bedoelt met “het Woord is vlees geworden”.


    3. De Drie-eenheid is geen drie dingen

    De Catechismus verzet zich expliciet tegen het idee dat Vader, Zoon en Geest drie afzonderlijke “objecten” zouden zijn:

    “The divine persons do not share the one divinity among themselves but each of them is God whole and entire.”(CCC 253)

    Dat betekent: de Drie-eenheid is geen verzameling personen in menselijke zin, maar één goddelijke werkelijkheid in drie wijzen van bestaan.

    Binnen mijn denkkader

    • de Vader als bron van betekenis
    • de Zoon als uitgesproken betekenis
    • de Geest als werkzame betekenis in de tijd

    is dat geen afzwakking, maar een verheldering.


    4. De ziel is geen zelfstandig object

    De Catechismus sluit hier aan bij Thomas:

    “The human person, created in the image of God, is a being at once corporeal and spiritual.” (CCC 362)

    En:

    “The soul is the spiritual principle in man.” (CCC 363)

    Let op wat hier níét staat dat de ziel een zelfstandig ding is dat naast het lichaam bestaat. Zij is een principe, een vorm van organisatie en betekenis. Dat past exact bij mijn omschrijving als hoogwaardig informatiesysteem.


    5. Verrijzenis is geen biologisch herstel

    De Catechismus is hier expliciet:

    “What is ‘rising’? In death, the separation of the soul from the body, the human body decays… ” (CCC 997)

    En:

    “[This body will be changed into] a glorified body.” (CCC 999)

    Niet hersteld. Niet gerepareerd. Veranderd van zijnswijze.

    Dat is precies wat mijn these stelt: geen voortzetting van een fysisch object, maar een nieuwe vorm van bestaan binnen God.


    6. Eschatologie is geen toekomstmoment

    De Catechismus zegt:

    “Christ’s kingdom already manifests its presence through the miraculous signs that attend its proclamation by the Church” (CCC 670)

    En:

    “Since the Ascension God’s plan has entered into its fulfilment.” (CCC 670)

    We wachten niet op een latere tijd waarin alles begint. We leven al in de eschatologische werkelijkheid. Dat betekent: onsterfelijkheid is geen toekomstig evenement, maar een andere dimensie van het huidige zijn.


    Wat blijft er dan over?

    Alles.

    • God is geen ding → maar Logos
    • Christus is geen gemaskerde God → maar vleesgeworden betekenis
    • De ziel is geen object → maar een narratief informatiesysteem
    • De verrijzenis is geen sciencefiction → maar transformatie in God
    • De eindtijd is geen datum → maar de huidige diepte van de werkelijkheid

    Dat is niet buiten de katholieke leer.

    Het is de katholieke leer, de Bijbel volgend en zonder heilige huisjes uit de menselijke geschiedenis als beperking.

    En precies daarin kan een mens onsterfelijk zijn:

    niet als los ik,

    maar als blijvende betekenis

    in het verhaal dat God zelf is.

    Nagekomen gedachten

    Herlezend realiseer ik me dat mijn idee een paar vragen onbeantwoord laat. In ieder geval de vraag hoe het zit met het katholieke idee van een oordeel bij je dood. Mijn antwoord daarop is dat het particuliere oordeel igeen juridisch moment is waarin God een vonnis uitspreekt. Het is het moment waarop ik, opgenomen in de Logos, eindelijk mijn eigen verhaal zie zoals het altijd al was. Loutering is niet straf, maar het pijnlijke wegvallen van alle valse zelfbeelden. Wat waar was blijft. Wat leugen was, kan niet bestaan in Gods aanwezigheid

    Een andere nogal relevante vraag ziet op het katholieke idee van een persoonlijke God, een God waarmee je een relatie hebt. Of niet, natuurlijk. Een God ook die liefde is. Daarop is mijn antwoord dat binnen dit denkkader liefde geen extern gebeuren is tussen twee objecten, maar de fundamentele wijze waarop God bestaat. De Vader kent de Zoon niet als een ander ding, maar in volledige zelfgave. De Logos is niet informatie over God, maar Gods eigen zelfkennis. Wanneer ik besta in de Logos, word ik gekend zoals de Zoon door de Vader wordt gekend: niet als object, maar als geliefde die wordt gedragen in het innerlijk leven van God zelf.

    Een derde vraag betreft de incarnatie zelf en de wonderen die in de evangeliën worden beschreven. Als God geen interventionistische macht is die van buitenaf ingrijpt, hoe werd het Woord dan vlees? En wat betekenen wonderen in dit kader?

    Mijn antwoord: incarnatie is geen interventie, maar manifestatie. God wordt niet iets anders in Jezus. De Logos blijft Logos. Maar in deze ene menselijke levensloop wordt zichtbaar wat altijd al het geval was: dat menselijk bestaan narratief bestaan is, en dat verhalen hun werkelijkheid ontlenen aan de Logos. Jezus is niet God-die-zich-vermomde-als-mens, maar de mens waarin volledig transparant werd wat God is: betekenis die vlees wordt, verhaal dat zich incarneert.

    De wonderen zijn dan geen doorbreking van natuurwetten, maar herordening van betekenis. Water wordt wijn: niet als chemisch proces, maar als liturgisch gebeuren waarin de betekenis van een maaltijd wordt getransformeerd. Lazarus wordt opgewekt: niet als biologische reanimatie, maar als narratieve omkering, het verhaal dat eindigde in dood wordt voortgezet. De vraag ‘gebeurde dit fysiek?’ is hierbij minder relevant dan de vraag: veranderde dit de werkelijkheid? En het antwoord op die laatste vraag is: ja. Want werkelijkheid is wat betekenis heeft, niet wat fysisch meetbaar is.

    Dit vraagt wel dat historiciteit op twee niveaus wordt begrepen. Niet: gebeurde dit exact zoals beschreven in causaal-fysische zin? Maar: gebeurde hier iets dat verhalen en dus werkelijkheden fundamenteel veranderde? Het eerste weten we niet en kunnen we niet weten. Het tweede is precies wat het evangelie claimt: na Jezus was de wereld anders, niet omdat de fysica veranderde, maar omdat betekenis anders werd verdeeld.

    Hetzelfde geldt voor de maagdelijke geboorte en de onbevlekte ontvangenis van Maria. Beide dogma’s klinken in moderne oren als biologische abnormaliteiten, als doorbreking van natuurlijke voortplanting. Maar dat is een mislezing.

    De maagdelijke geboorte zegt niet: God manipuleerde chromosomen. Het zegt: wat hier begon, kwam niet voort uit menselijke intentie, begeerte of macht. Dit verhaal heeft geen menselijke auteur. Het is Logos zelf die vlees wordt. Niet als biologisch feit dat je kunt verifiëren, maar als theologische uitspraak: hier begint iets dat niet uit de wereld voortkomt, maar aan de wereld wordt gegeven.

    De onbevlekte ontvangenis van Maria zegt evenmin iets over haar DNA of over een genetische schoonmaak. Het zegt: in haar wordt zichtbaar dat een mens volledig vrij kan zijn van de dwangmatige patronen die wij ‘erfzonde’ noemen. Niet omdat God ingreep in haar biologie, maar omdat zij volledig open stond voor de Logos. Erfzonde is geen genetische vloek, maar de narratieve gevangenis waarin mensen zichzelf en elkaar blijven vastzetten. Maria is de eerste die daaruit vrij was, niet door natuurlijke onmogelijkheid maar door genadige mogelijkheid.

    Ook hier geldt: de vraag ‘gebeurde dit fysiek precies zo?’ is minder relevant dan de vraag ‘wat maakt dit dogma waar?’ Het antwoord: dat God niet afhankelijk is van menselijke macht, en dat mensen niet gevangen hoeven blijven in destructieve verhalen.

    Eén van mijn favoriete ‘wonderen’ is een hagiografisch verhaal over Bernardus van Clairvaux: hij zou in stromende regen een brief hebben geschreven op perkament met inkt, iets dat fysisch onmogelijk is. Het wonder is kneuterig, alledaags, bijna lachwekkend als je het fysisch probeert te reconstrueren. Maar het verhaal heeft de eeuwen doorstaan. Niet omdat het de natuurkunde trotseerde, maar omdat het iets vertelt over toewijding, over wat werkelijk belangrijk is, over een mens die zo gedreven was dat zelfs regen hem niet tegenhield. Het wonder zit in de betekenis, niet in de meteorologie.

  • PacMan en de Logos

    PacMan’s onbeantwoorde vraag

    Eerder besprak ik de wereld van de mens met PacMan als beeld. PacMan die leeft in een wereld die niet “bestaat” zoals wij gewend zijn over bestaan te denken. De wereld van PacMan is die van een empirist die goed heeft opgelet toen Descartes zei dat hij slechts van één zekerheid kan uitgaan: cogito ergo sum.

    De empirist heeft een heldere epistemologische visie. Alle kennis komt voort uit zintuigelijke waarneming. Hoewel maar weinig mensen deze filosofie tot in haar uiterste doordrijven is het wel min of meer de manier waarop men in ons deel van de wereld naar de werkelijkheid kijkt. Wat we waarnemen bestaat en wat bestaat kunnen we waarnemen. Voor de agnost bestaat er nog enige nuancering, zoals verwoord door Kant in zijn Kritiek van de zuivere rede. Kant formuleert het negatief als hij van de klassieke metafysica zegt dat deze feitelijk irrelevant is omdat alles wat niet waargenomen kan worden ofwel niet bestaat ofwel voor ons geen betekenis heeft en alles wat wel betekenis voor ons heeft direct of indirect waarneembaar moet zijn. Het is een manier van denken die goed past bij een modern, atheïstisch, “wetenschappelijk” wereldbeeld. Dat het op het niveau van de quantum mechanica soms wat lastig valt vol te houden mag de pret niet drukken, Schrödingers kat ligt er niet wakker van, of die nu leeft of dood is.

    Descartes constateert een tamelijk evident punt. Onze zintuigen bedriegen ons. Maar als dat zo is, waar blijf je dan als empirist? Descartes concludeert dat de werkelijkheid niet bewijsbaar bestaat als we alleen van waarneming mogen uitgaan. Er is slechts een zekerheid en dat is het bestaan van degene die zich afvraagt of er wel iets bestaat. Descartes zegt dus: uit het feit dat ik nadenk over het bestaan (cogito) volgt logischerwijs (ergo) dat degene die zich die vraag stelt bestaat (sum).

    Hoe past PacMan en zijn wereld hier in? Enerzijds is de werkelijkheid van PacMan dat wat hij kan waarnemen. Een doolhof, spookjes, eetbare punten. In zoverre is PacMan een empirist, dat wat je kan waarnemen bestaat kennelijk. Maar de wereld van PacMan wordt pas zinvol als je tegelijk onderkent dat niets in de wereld van PacMan, inclusief PacMan zelf, bestaat op de manier waarop wij bestaan herkennen. PacMan is voor ons slechts een afbeelding op een beeldscherm immers. Om de wereld van PacMan compleet te maken voor PacMan zelf zal je empirisme en een vorm van cartiaans dualisme met elkaar moeten verbinden. Ongeschikt voor de moderne natuurkundige, maar wel nodig om de narratieve aap te begrijpen.

    Het cartesiaanse dualisme raakt hierbij scherp aan de vraag hoe PacMan zijn wereld kan programmeren zonder een flauw benul te hebben van de hardware waarop zijn wereld is geprogrammeerd. Descarte stelt dat we enerzijds een denkende geest zijn, de res cogitans, en anderzijds een materieel lichaam, de res extensa. Voor PacMan betekent dat ongeveer dat het gele happertje dat we zien, maar ook de hele wereld die tot de empirische werkelijkheid van PacMan behoort te vinden is in de dimensie van de res extensa. De wereld van de programmeur, degene die de hardware laat doen wat die doet, vinden we dan in de res cogitans. Waar Descartes niet zo helder over is, en wat voor nogal wat kritiek heeft gezorgd, is de vraag hoe die werelden met elkaar communiceren. En dat is ook precies het vraagstuk van PacMan. Leuk dat PacMan zijn eigen wereld kan programmeren, maar hoe dan?

    Ik zal vanaf nu PacMan los laten. Het beeld heeft zijn werk wel gedaan. Het moet niet langer over het beeld gaan, maar over de mens zelf. De narratieve aap.

    Johannes: het woord als mechaniek

    Het Johannes Evangelie begint, anders dan de andere drie Evangeliën niet met Jezus in de wereld, maar met de schepping. De proloog van Johannes is in zekere zin het echte scheppingsverhaal. Waar Genesis vertelt wat bij de schepping gebeurd zou zijn, beschrijft Johannes hoe scheppen eigenlijk werkt.

    In het begin was het Woord en het woord was bij God en het Woord was God. Dit was in het begin bij God. Alles is door Hem geworden en zonder Hem is niets geworden van wat geworden is.

    (Johannes 1;1-3)

    of in de Vulgaat:


    In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quod factum est;

    De Vulgaat-vertaling is van belang. In de grondtekst, in Koine Grieks, staat λόγος, een mannelijk woord. In de Vulgaat is gekozen voor Verbum, wat onzijdig is. Waar het hier om gaat is dat het per ipsum in de Willibrord-vertaling vertaald is als “door Hem”, en daarmee automatisch christologisch geduid is. Dat we in de Nederlandse vertaling een hoofdletter zien versterkt dat effect. Maar de Vulgaat is hier dus nadrukkelijk niet, en de grondtekst is niet nadrukkelijk, christologisch. Een vertaling zonder die christologische duiding had kunnen zijn:

    In het begin was het woord en het woord was bij God en het woord was God. Dit was in het begin bij God. Alles is door het woord geworden en zonder het woord is niets geworden van wat geworden is.

    Het is onorthodox om Johannes te ontdoen van een christologische interpretatie, maar het is wel grammaticaal correct vertalen. En het laat ineens iets heel interessants zien. Johannes beschrijft hier niet zozeer wie de werkelijkheid geschapen heeft, maar hoe dat is gebeurd.

    Het lost meteen een detail op dat ik persoonlijk altijd wat onbegrijpelijk heb gevonden in het credo van Nicea. Het gaat om dit zinnetje:

    en door wie alles geschapen is

    Dit verwijst in het credo zonder enige twijfel naar Jezus. Maar hoe werkt dat eigenlijk, iets scheppen “door Jezus”?

    ook hier is het Latijn weer boeiend. Dan lezen we

    per quem omnia facta sunt

    Let op: per quem (mannelijk, door hem), en dus niet per ipsum (onzijdig, door het). Het credo neemt dus de woorden van Johannes, maar maakt ze mannelijk in plaats van onzijdig. Het credo maakt de tekst dus christologisch, en dat is precies wat je van een credo mag verwachten. Het geeft een gelovige duiding, credo betekent letterlijk “ik geloof”. Maar die duiding komt dus niet van Johannes en Johannes is daarmee dan ook meteen een stuk minder mystiek of religieus dan het op het eerste gezicht lijkt.

    Johannes schrijft in feite:

    1. Er is woord. Taal.
    2. Woord, taal is bij God. Woord is God.
    3. Schepping vindt plaats door middel van woord. Taal.
    4. Ergo, taal is het instrument waarmee de werkelijkheid gemaakt wordt.

    Nota bene, ik beweer niet dat hieraan enig gezag kan worden ontleent. Het is niet waar omdat Johannes het schrijft. Ik beweer wel dat Johannes het schrijft omdat het waar is.

    Wittgenstein: de grenzen die niet begrenzen

    Ludwig Wittgenstein had een radicaal project. In zijn Tractatus Logico-Philosophicus (1922) wilde hij een definitieve grens trekken tussen zinvolle en zinloze taal. Zinvolle taal spreekt over feiten, over wat het geval is in de wereld. Metafysica, denken over God, het goede, het schone, de zin van het bestaan, valt buiten die grens. Het is niet vals, maar letterlijk betekenisloos. Onzin. Wittgenstein wilde de filosofie zuiveren door haar te laten zwijgen over alles waarover we niet helder kunnen spreken.

    Maar dan komt de beroemde ladder-metafoor. In propositie 6.54 schrijft Wittgenstein: “Mijn stellingen verduidelijken doordat hij die mij verstaat ze uiteindelijk als onzinnig herkent, wanneer hij door middel van die stellingen erop, erover heen, is geklommen. (Hij moet de ladder wegwerpen, nadat hij erop is geklommen.)” Het is een verbijsterende zet. Wittgenstein zegt: alles wat ik net schreef is strikt genomen zelf ook onzin. Gebruik mijn boek als ladder, klim erop, en gooi het dan weg.

    Maar waar sta je dan? Als de ladder weg is, als alle metafysica onzin is, als alle filosofie die over de grenzen van de taal probeert te spreken zelf buiten die grenzen valt, wat blijft er dan over? Wittgenstein wilde een grens trekken, maar laat daarmee juist zien dat er niks aan de andere kant van die grens ligt. Er ís geen buitenkant van de taal. De grens die hij trekt, begrenst niks omdat alles wat er is, binnen de taal ligt.

    De beroemdste zin uit de Tractatus is propositie 7, de allerlaatste regel: “Waarover men niet spreken kan, daarover moet men zwijgen.” Het klinkt als een gebod, als een grens. Maar het is geen verbod om over bepaalde dingen te praten. Het is de constatering dat er letterlijk niks is om over te praten buiten de taal. Er bestaat geen werkelijkheid waarover we niet kunnen spreken, want wat buiten de taal ligt, bestaat voor ons niet.

    En hier wordt Wittgensteins project absurd. Als we alleen zinvol kunnen spreken over empirisch verifieerbare feiten, en alles wat daarbuiten valt onzin is, dan zouden we vrijwel volledig moeten zwijgen. Over waarden, over betekenis, over intenties, over relaties, over alles wat een mensenleven vormgeeft kunnen we niet helder spreken in Wittgensteins strikte zin. Wetenschap zou onmogelijk worden. Elke hypothese, elke theorie begint als speculatie die nog niet empirisch geverifieerd is. Laten we daar ook nog eens Descartes op los, dan valt zelfs over de empirische “feiten” niet meer te spreken.

    Zelfs denken zelf zou ophouden, want we denken in taal, en taal leren we door te communiceren. Als we moesten zwijgen zoals Wittgenstein voorschrijft, zouden we functioneel doof-blind worden.

    Maar we zwijgen niet. We kunnen niet zwijgen. En daarmee bewijst Wittgenstein onbedoeld precies wat Johannes al zei: er is geen werkelijkheid buiten het woord. Taal begrenst niet. Taal constitueert.

    Derrida: betekenis zonder anker

    Jacques Derrida pakt de draad op waar Wittgenstein hem liet vallen. Waar Wittgenstein wilde begrenzen en uiteindelijk moest erkennen dat begrenzing zinloos is, maakt Derrida van die zinloosheid juist een systeem. In zijn werk over taal en betekenis, met name in De la grammatologie (1967), stelt hij iets radicalers: er bestaat geen vast ankerpunt waaraan betekenis kan worden opgehangen. Geen “transcendentaal significant”, geen fundament buiten de taal dat bepaalt wat woorden werkelijk betekenen.

    Derrida’s centrale begrip is différance, een kunstmatig woord dat hij schept door “différence” (verschil) en “différer” (uitstellen) samen te voegen. Betekenis ontstaat door verschil; “boom” betekent iets omdat het niet “boon” is, niet “droom”, niet “zoon”. En betekenis is altijd uitgesteld. Als je vraagt wat “boom” betekent, verwijs je naar andere woorden (“plant”, “hout”, “bladeren”), die op hun beurt weer verwijzen naar andere woorden. Je komt nooit bij een definitieve, taalloze werkelijkheid aan. Betekenis is een eindeloos spel van verwijzingen, zonder eindpunt.

    Dat klinkt als relativisme. Als elke tekst oneindig herinterpreteerd kan worden, als er geen vaste betekenis is, lijkt Derrida te zeggen dat alles maar interpretatie is, dat waarheid niet bestaat. Maar dat is een misverstand. Derrida zegt niet dat betekenis willekeurig is. Hij zegt dat betekenis gemaakt wordt, niet gevonden. Er is geen werkelijkheid buiten de taal die we kunnen opzoeken om te checken of onze woorden kloppen. Taal verwijst niet naar iets dat al bestaat, taal brengt voort.

    En hier komt Derrida terug bij Descartes en Johannes. Descartes liet zien dat we zelfs over de empirische werkelijkheid niet met zekerheid kunnen spreken. We kunnen niet uit onze waarneming stappen om te controleren of die waarneming klopt. We zitten opgesloten in onze eigen res cogitans, ons eigen denken. En denken is taal.

    Wittgenstein opent een frontale aanval op de taal, maar met als enige wapen de taal is die aanval op voorhand kansloos. Wittgenstein maakt op geniale wijze de filosofie betekenisloos en de taal zinloos, maar ondergraaft daarmee uiteindelijk slechts zijn eigen aanval.

    Johannes zei het al: “In het begin was het woord.” Niet: in het begin was er een werkelijkheid die vervolgens benoemd werd. Nee, het woord was er eerst. En “alles is door het woord geworden.” Schepping gebeurt niet vóór de taal, maar door de taal.

    Derrida’s deconstructie lijkt op het eerste gezicht een aanval op die gedachte. Hij laat zien dat geschreven taal los staat van een spreker, dat teksten betekenissen krijgen die hun auteur nooit bedoeld heeft, dat interpretatie nooit stopt. Maar juist daardoor bevestigt hij wat Johannes beschrijft. Geschreven taal is inderdaad in zichzelf betekenisloos maar precies daarom is het het ultieme scheppende gereedschap. Omdat taal geen vaste betekenis heeft, kan taal de werkelijkheid eindeloos herscheppen. Elke lezing, elke interpretatie, elk gebruik van woorden brengt nieuwe werkelijkheid voort.

    Wittgenstein wilde de taal begrenzen en ontdekte dat er niks buiten de taal ligt. Derrida wilde de taal deconstrueren en ontdekte dat taal juist daarom alles schept. Beide filosofen probeerden de metafysica te ontmaskeren. Beide bevestigden per ongeluk wat Johannes duizend jaar eerder al schreef: het woord is geen beschrijving van de werkelijkheid. Het woord is de werkelijkheid.

    Demystificatie wordt mystiek

    Wittgenstein en Derrida waren geen mystici. Ze waren filosofen met een scherp, analytisch project: de illusie doorprikken dat er een verborgen werkelijkheid bestaat achter de taal, achter de verschijnselen. Ze wilden de metafysica ontmaskeren, laten zien dat er geen transcendente waarheid is die we kunnen ontdekken als we maar diep genoeg graven. Hun werk was demystificatie.

    Maar wat ze ontdekten, is precies wat mystici door de eeuwen heen al zeiden.

    Mystiek wordt vaak begrepen als iets religieus, als een ervaring van het goddelijke, van eenwording met iets groters. Maar dat is te eng. Mystiek is fundamenteler: het is de ervaring of het inzicht waarin de scheiding tussen subject en object verdwijnt, waarin kenner en gekende samenvallen, waarin er geen “buiten” meer is. De mysticus zegt niet dat er een verborgen werkelijkheid bestaat die we moeten bereiken. De mysticus zegt: er is geen tweede werkelijkheid. Er is alleen dit.

    Meister Eckhart, de middeleeuwse dominicaan, schreef: “Het oog waarmee ik God zie is hetzelfde oog waarmee God mij ziet.” Er is geen afstand tussen subject en object, tussen ziener en geziene. Ze zijn hetzelfde. Shankara, de grote Indiase filosoof van de achtste eeuw, leerde Advaita Vedanta: non-dualiteit. De werkelijkheid is niet verdeeld in ik en wereld, in geest en materie. Die scheiding is illusie, maya. Wat overblijft is Brahman, het ene dat alles is. Rumi, de Perzische mysticus, dichtte: “Jij bent niet een druppel in de oceaan. Jij bent de hele oceaan in een druppel.” Er is geen grens tussen het zelf en het geheel.

    Dit is geen religieuze doctrine. Het is een constatering over hoe werkelijkheid werkt. En het is precies wat Wittgenstein en Derrida, zonder het te willen, bewezen. Er is geen werkelijkheid buiten de taal om naar te verwijzen. Er is geen transcendentaal significant, geen fundament dat betekenis verankert. Er is geen “buiten” waar we naartoe kunnen stappen om te checken of onze woorden kloppen. Taal is niet een gereedschap dat we gebruiken om een bestaande werkelijkheid te beschrijven. Taal is de werkelijkheid.

    Dit lost het probleem van Descartes op. Het cartesiaanse dualisme, de scheiding tussen res cogitans en res extensa, tussen denkende geest en uitgebreide materie, leek een onoverbrugbare kloof. Hoe communiceert de geest met het lichaam? Hoe beïnvloedt denken de wereld? PacMan’s probleem was hetzelfde: hoe programmeert hij zijn wereld zonder weet te hebben van de hardware?

    Het antwoord is: er is geen kloof. Res cogitans en res extensa zijn geen gescheiden werelden die met elkaar moeten communiceren. Ze zijn beide taal. Het woord overstijgt die scheiding niet, het woord is die overstijging. Denken en zijn vallen samen in het spreken. PacMan programmeert niet vanuit een externe positie. Hij programmeert door te spreken, door betekenis te geven aan wat hij ervaart.

    Mystiek is geen vlucht uit de werkelijkheid, maar de erkenning dat er nergens naartoe te vluchten valt. Het is de ervaring dat alles wat is, hier is, in dit moment, in deze taal, in dit bewustzijn. Wittgenstein wilde de grens trekken en ontdekte dat er niks te begrenzen valt. Derrida wilde betekenis deconstrueren en ontdekte dat betekenis juist daarom alles schept. Mystici zeggen hetzelfde, maar zonder de omweg van de filosofie: er is geen tweede werkelijkheid. Er is alleen het woord dat vlees wordt, steeds opnieuw.

    Het woord is de werkelijkheid

    We zijn nu aangekomen bij een conclusie die tegelijk simpel en ongemakkelijk is. Johannes schreef dat het woord de werkelijkheid schept. Wittgenstein wilde taal begrenzen en bewees dat er niks buiten de taal ligt. Derrida wilde betekenis deconstrueren en liet zien dat taal juist daarom constitutief is. Mystici door de eeuwen heen zeiden: er is geen tweede werkelijkheid, geen “buiten”.

    Dat alles leidt tot één inzicht: taal beschrijft de werkelijkheid niet. Taal is de werkelijkheid. Het woord schept wat het benoemt. PacMan programmeert zijn wereld door te spreken, zonder weet te hebben van de hardware.

    Maar zodra je dat hardop zegt, komen de bezwaren. En die bezwaren zijn legitiem. Ze moeten serieus genomen worden, want anders wordt dit verhaal een vorm van magisch denken waarin alles mogelijk is als je maar hard genoeg wenst.


    Is het dan niet allemaal willekeur?

    Het eerste bezwaar klinkt ongeveer zo: als taal de werkelijkheid schept, is dan niet alles maar interpretatie? Kan iedereen zomaar zijn eigen werkelijkheid bedenken? Is waarheid dan niet gewoon wat de meeste mensen geloven? En als ik hard genoeg roep dat ik kan vliegen, kan ik dan vliegen?

    Nee. En het antwoord waarom niet zit in het woord “gezamenlijk”, in het verhaal.

    Neem democratie. Het concept bestond niet voordat de Grieken het bedachten. Er was geen natuurwet die zei dat mensen gelijk geboren werden, dat stemmen eerlijk was, dat macht gedeeld moest worden. Democratie is een verhaal, een constructie, een product van taal. Maar zodra genoeg mensen dat verhaal gingen delen, instituties eromheen bouwden, wetten schreven, rechters aanstelden, werd het echt. Niet omdat het altijd al bestond, maar omdat het nu bestaat.

    Of neem geld. Een briefje van vijftig euro is objectief gezien waardeloos. Het is papier met inkt. Maar omdat we gezamenlijk geloven dat het waarde heeft, heeft het waarde. Je kunt ermee betalen, ermee sparen, ermee investeren. Het bestaat niet buiten onze taal, maar het bestaat wel degelijk. Probeer maar eens zonder.

    Eigendom werkt hetzelfde. Voor de Verlichting bestond “privébezit” niet zoals wij dat kennen. Land behoorde toe aan de koning, aan God, aan de gemeenschap. Maar Locke en andere denkers schreven erover, formuleerden het recht op bezit, en langzaam werd het werkelijkheid. Nu lijkt het vanzelfsprekend dat een stuk grond “van jou” kan zijn. Maar het is een verhaal. Een machtig verhaal, omdat miljoenen het delen.

    Mensenrechten zijn misschien het duidelijkste voorbeeld. In 1789 schreef de Franse Nationale Vergadering de Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger. Artikel 1: “Alle mensen worden vrij en met gelijke rechten geboren.” Maar dat was niet waar. Mensen werden geboren in slavernij, in armoede, in onderdrukking. De verklaring beschreef geen bestaande werkelijkheid. Het schiep een nieuwe. En niet omdat het papier magisch was, maar omdat genoeg mensen begonnen te geloven dat het waar was en er naar gingen handelen.

    Dit is geen willekeur. Je kunt niet zomaar in je eentje besluiten dat jij kunt vliegen en dan van een gebouw springen. Dat werkt niet. Niet omdat de fysica buiten de taal staat, ook de fysica is taal, zoals we zo meteen zullen zien, maar omdat jij alleen staat. Werkelijkheid ontstaat in gedeelde taal, in collectieve verhalen, in instituties die verhalen verankeren. Eén stem schept niks. Miljoenen stemmen vormen een verhaal en verhalen scheppen werelden.


    Maar muren zijn toch gewoon hard?

    Het tweede bezwaar is materialistisch: prima, mensenrechten en geld zijn verhalen, maar een steen is een steen. Als ik tegen een muur loop, doet het pijn. De werkelijkheid dringt zichzelf aan me op, ongeacht mijn taal. Wetenschap ontdekt feiten, het verzint ze niet.

    Dit bezwaar klinkt overtuigend. Maar kijk eens naar hoe wetenschap werkt.

    Democritus bedacht in de vijfde eeuw voor Christus het atoom. Niet door experimenten, niet door metingen, maar door na te denken. Hij stelde zich voor dat als je materie bleef delen, je uiteindelijk bij iets ondeelbaars moest uitkomen. Hij noemde dat atomos, ondeelbaar. Het was filosofie, taal, een verhaal over hoe de wereld in elkaar zou kunnen zitten.

    Tweeduizend jaar later “ontdekten” wetenschappers het atoom. Maar wat betekent “ontdekken” hier eigenlijk? Ze maakten het meetbaar. Ze gaven het eigenschappen, formules, een plaats in de systematiek. Ze maakten het benoembaar, calculeerbaar, voorspelbaar. En daarmee maakten ze het echt. Het electron bestaat niet los van de taal waarin we het beschrijven. We kunnen het niet zien, niet aanraken, niet direct waarnemen. Het bestaat in de wiskundige taal van de kwantummechanica, in de experimenten die we ontwerpen om het te meten, in de theorieën die voorspellen hoe het zich gedraagt.

    Of neem de hartslag. Voor William Harvey in 1628 de bloedsomloop beschreef, voelden mensen hun hartslag niet bewust. Natuurlijk klopte hun hart. Maar ze hadden er geen woord voor, geen concept, geen reden om erop te letten. Harvey gaf het een naam, een functie, een mechanisme. En plotseling werd het iets dat mensen ervoeren, iets dat artsen konden meten, iets dat ziek kon zijn. Het was er altijd geweest, maar het bestond pas toen we het benoemden.

    De kwantummechanica laat dit nog scherper zien. Volgens de standaardinterpretatie bestaat een deeltje niet op één plek tot je het meet. Het is een golffunctie, een wolk van mogelijkheden. Pas als je meet, en meten is altijd taalmatig geïnterpreteerd, het is afgelezen, genoteerd, geduid, stort de golffunctie in en krijg je een resultaat. De waarneming schept, letterlijk, de werkelijkheid. Niet omdat de waarnemer magisch is, maar omdat waarneming en taal niet te scheiden zijn.

    Dit betekent niet dat muren niet hard zijn. Het betekent dat “hard”, “muur”, “pijn”, concepten zijn waarmee we de wereld ordenen. De ervaring is echt. Maar de ervaring wordt pas werkelijkheid in de taal die hem benoembaar maakt. Wetenschap ontdekt niet zozeer feiten als wel dat ze feiten construeert, en die constructies werken, ze zijn voorspelbaar, ze zijn deelbaar. Daarom zijn ze echt.


    Verschillende talen, verschillende werelden?

    Het derde bezwaar gaat over de diversiteit van talen. Als taal de werkelijkheid schept, betekent dat dan dat mensen die verschillende talen spreken in verschillende werelden leven? Zien Engelsen de werkelijkheid anders dan Chinezen? En is er dan nog zoiets als een gedeelde werkelijkheid?

    Het antwoord is genuanceerd. Taal vormt hoe we de wereld ervaren, maar niet deterministisch. Het is geen gevangenis, maar een lens.

    Neem de Guugu Yimithirr, een Australische aboriginaltaal. In die taal bestaan geen woorden voor “links”, “rechts”, “voor” of “achter”. In plaats daarvan gebruiken sprekers altijd absolute richtingen: noord, zuid, oost, west. Als je zegt “de mok staat rechts van je”, zeg je in Guugu Yimithirr: “de mok staat ten westen van je” en dat klopt alleen als je naar het noorden kijkt. Dit dwingt sprekers om constant hun oriëntatie in de ruimte bij te houden. En het resultaat? Ze zijn aantoonbaar beter in navigatie dan sprekers van talen die relatieve richtingen gebruiken. Hun taal vormt letterlijk hoe ze ruimte ervaren.

    Of neem toekomende tijd. Sommige talen, zoals het Mandarijn, hebben geen grammaticale toekomende tijd. Je zegt niet “Ik zal morgen werken”, maar “Ik morgen werken”. Economen hebben aangetoond dat sprekers van zulke talen significant meer sparen en gezonder leven, omdat de toekomst voor hen linguïstisch dichter bij het heden aanvoelt. Hun taal vormt hun gevoel voor tijd.

    En dan is er kleur. Homerus beschrijft in de Ilias en de Odyssee de zee als “wijnrood“. Eeuwenlang dachten geleerden dat dit poëzie was. Maar linguïsten ontdekten dat het oude Grieks simpelweg geen woord had voor blauw zoals wij dat kennen. Blauw en groen vielen onder dezelfde categorie. Pas later in de geschiedenis ontstonden aparte woorden. En wat gebeurde er toen? Mensen begonnen de kleuren te zien zoals wij ze zien. Niet omdat hun ogen veranderden, maar omdat hun taal hen dwong het onderscheid te maken.

    Dit betekent niet dat iedereen in een volstrekt eigen werkelijkheid leeft. Er is overlap, er is vertaalbaarheid, er is een gedeelde materiële basis. Maar taal is niet neutraal. Het vormt wat we waarnemen, wat we relevant vinden, hoe we ordenen. En dus schept het verschillende werkelijkheden. Waar verschillende talen dat toelaten vertellen we wel dezelfde verhalen en delen we dezelfde werkelijkheid.


    De narratieve aap

    We zijn nu terug bij waar we begonnen: bij de mens als verhalen vertellende soort. De narratieve aap.

    Ik gebruikte het beeld van PacMan die zijn wereld programmeerde door te spreken, zonder weet te hebben van de hardware. Wij doen precies dat. We leven in een wereld die we zelf, gezamenlijk, door taal hebben geschapen in verhalen. Democratie, geld, eigendom, mensenrechten, ze bestaan omdat we ze benoemen, omdat we eromheen handelen, omdat we ze institutionaliseren. Het electron, de hartslag, de golffunctie, ze bestaan omdat we ze meetbaar, benoembaar, voorspelbaar maken. Ruimte, tijd, kleur, we ervaren ze zoals onze taal ons leert ze te ervaren.

    Dit is geen relativisme. Het is geen “alles mag”. Het is de erkenning dat werkelijkheid niet iets is dat buiten ons ligt en dat we passief waarnemen. Werkelijkheid is iets dat we actief, gezamenlijk, door taal scheppen in verhalen. En juist omdat het gezamenlijk is, juist omdat het institutioneel verankerd wordt, juist omdat het in machtsstructuren en tradities verhardt, kunnen we het niet zomaar individueel veranderen.

    Maar we kunnen het wel veranderen. Langzaam, collectief, door nieuwe verhalen te vertellen die geloofwaardiger, rechtvaardiger, werkbaarder zijn dan de oude. Dat is wat de Verlichting deed. Dat is wat elke revolutie doet. Dat is wat wetenschappelijke paradigmaverschuivingen doen. Ze scheppen niet uit het niets, maar ze herscheppen. Ze programmeren de werkelijkheid opnieuw.

    Het woord is de werkelijkheid. Wij zijn de narratieve aap. We leven niet van brood alleen, maar van de verhalen die we elkaar vertellen. En die verhalen zijn niet fantasie. Ze zijn de werkelijkheid waarin we leven, de enige werkelijkheid die we hebben.

    Positiekeuze

    Dit alles vraagt om één eerlijkheid. De stap die hier gezet wordt, van taal als beschrijving naar taal als constitutie van werkelijkheid, is geen conclusie die je uit de natuur kunt aflezen. Het is een ontologische keuze. Maar elke filosofie maakt zo’n keuze, of ze dat nu toegeeft of niet. Er bestaat geen positie buiten de taal van waaruit we kunnen controleren of onze taal klopt. Er bestaat geen fundament dat niet zelf al een verhaal is. Wie dat accepteert, kan blijven doen alsof hij alleen analyseert. Of hij kan erkennen dat hij, al denkend en schrijvend, een wereld bewoont en tegelijk helpt scheppen. Dit stuk kiest voor het laatste.